آشنایی با هنر كپوبافی

تازه های هنرهای دستی و ترسیمی


هنر سیاه دوزی, هنر سوزن دوزی

آشنایی با هنر سیاه دوزی سیستان و بلوچستان

آشنایی با هنر سیاه دوزی صنایع دستی همچون آیینه ای روح تلاشگر یک قوم و ملت را بازتاب می دهد و تلاش…


آشنایی با هنر كپوبافی



نزدیک به شش هزار سال است که کشت خرما در ایران و در نزدیکی شوش قدیم، در زمان تمدن ایلامی‌ها رواج داشته است. کشت نخل خرما از آغاز تشکیل سلسله هخامنشی در ایران معمول بوده است و در نقوش گیاهی هخامنشی به وفور دیده می‌شود. این نقش بیشتر بر دیواره پلکان‌ها و در اطراف ابوالهول‌ها و فر ایرانی و پشت صحنه جدال شیر و گاو نشان داده شده که معمولا روی سر آن قسمتی از یک گل دیده می‌شود که نه پر آن بیرون آمده است.


یکی از عواملی که توانسته است زندگی مردم را در مناطق گرم و سوزان ممکن سازد، وجود همین درختان سر به فلک کشیده نخل است. از نخل خرما می‌توان محصولات متنوعی تهیه کرد. مهمترین محصولات تبدیلی آن عبارتند از: شیره خرما، عسل خرما، قند مایع، شربت، کمپوت خرما، کنسرو خرما، خمیر و آرد خرما، سرکه، الکل، نئوپان و غیره. علاوه بر آن، درخت خرما در بحث صنایع دستی نیز کاربردهای متنوعی دارد؛ قسمت اعظم احتیاجات و وسایل خانه و ابزار مناطق خرماخیز جنوب کشور از چوب و برگ خرما تهیه می‌شوند مانند طناب، تیر برای پشت بام (به‌جای تیرآهن)، گهواره اطفال، سبد، حصیر، بادبزن، کلاه، جارو، نان‌دان، کف‌پوش حصیری سایبان و غیره.

 

کپوبافی: حصیر شاخص خوزستان
حصیربافی یکی از قدیمی‌ترین صنایع دستی است و شاهد این ادعا، نمونه‌های به‌دست آمده در بین‌النهرین و مناطق جنوبی است که منشأ نه فقط نساجی بلکه سفال‌گری نیز بوده است. مدارک موجود نشان‌دهنده این است که نخستین زیراندازهای بشری از جنس نی و گیاهان باتلاقی تهیه شده است. امروزه در هر کجای کشور که دسترسی به برگ درخت خرما، ساقه گندم و برنج، و نی باتلاقی و ترکه امکان‌پذیر باشد می‌توان نشانه‌هایی از بافت سبد و حصیر یافت.


رایج‌ترین نوع حصیربافی خوزستان که به‌عنوان حصیر شاخص خوزستان معروف است، "کپو" نام دارد. کپو نام محلی حصیربافی است. این محصول خاص استان خوزستان است که با پیچیدن برگ خرما به دور نی‌های مردابی به شکل فتیله‌ای بافته می‌شود و دارای قابلیت‌های فرم‌دهی زیاد است و به‌همین علت تنوع در فرم‌های کپو زیاد است.

 

هنر كپوبافی, صنایع دستی ایران, کشت خرما

 

کپو چیست ؟
"کپو در لغت دزفولی به سر یا کله و اصطلاحا به هر شیء کروی، گرد یا چمپاتمه زده گفته می‌شود و در تعریف، به مصنوعات حصیری که از برگ خرما یا "کرتک" به شکل ظروف دردار کروی بافته می‌شود، اطلاق می‌گردد."


كرتك (KERTAK) نوعی گیاه خودرو است كه در حاشیه نهرها، رودخانه‌ها و دشت‌ها در مناطق باتلاقی و گرمسیری به وفور یافت می‌شود. کرتک علف هرزی است که دارای ساقه بلندی همچون گندم است و ساقه آن لاغر و کشیده و مثل نی دارای بند بند است. این گیاه در کنار جویبارها رشد می‌کند و دارای استحکام کششی به مراتب بیشتری نسبت به ساقه گندم یا جو است. کرتک ظاهراً خوراک هیچ حیوانی نیست و دچار آفت هم نمی‌شود و این خود نقطه قوتی برای محصول است. کرتک در دزفول می‌روید و هزینه‌ای هم برای تولیدکنندگان ندارد و می‌توانند آن را در همان محل زندگی خود تهیه کنند.

 

هنر كپوبافی, صنایع دستی ایران, کشت خرما

 

از کرتک برای مغز ردیف‌های بافته شده در کپو استفاده می‌کنند. در واقع برگ درخت خرما به دور یک یا دسته‌ای از کرتک‌هایی که کنار هم قرار گرفته‌اند پیچیده می‌شود.

 

کپوبافی در خوزستان
كپو، یكی از صنایع دستی منطقه خوزستان است که از دیرباز در نواحی شمالی "دزفول" رواج داشته و همچنان با ذوق و ابتكار خاص هنرمندان روستایی تهیه و به بازار عرضه می‌شود.
این صنعت دستی از بافته‌های حصیری است و مواد اولیه آن كرتك و برگ نخل‌های خرماست كه ‌از سالیان متمادی بیشتر در دهستان "شهیون" در شمال دزفول رواج داشته است. روستای "پامنار" از توابع این دهستان، از دیرباز با داشتن نخلستان‌های زیاد مركز مهمی برای تهیه مواد اولیه آن بوده است. گرچه در حال حاضر به‌دلیل نیاز بیشتر کپوبافان، بخش زیادی از برگهای خرما بندرعباس تهیه می‌شود.


این دست‌بافته‌ها، برای مردم این منطقه تنها هنر و ذوق نیست، بلكه "زندگی" است و محل مناسبی برای امرار معاش زنان زحمت‌كشی است كه ‌در كنار كار طاقت‌فرسای روزانه به تهیه آن می‌پردازند. بانوان تلاشگر در روستاهای كوهستانی در منطقه "سردشت" در سرما و گرما هیچ گاه این هنر بازمانده از سال‌های دیرین را رها نكرده و همواره آن را مانند میراثی حفظ كرده‌اند.


كپوبافان در زمینه‌های مختلف –به‌ویژه ظروف تزیینی و سنتی- با استفاده از رنگ‌ها و نقوش سنتی از دیرباز محصولات زیادی تولید می‌کرده‌اند. انواع این تولیدات شامل اشكال مسطح، بیضی و دایره‌ای با كاربردهای مختلف، به‌ویژه مصنوعات صنعتی (از جمله گلدان، جا دستمالی، زیر كتری، زیر قوری، میوه خوری) و انواع دیگر محصولات بافت حصیری است.


ک‍پ‍و، ب‍‍ا پ‍ی‍چش‌ س‍‍اق‍ه‌‌های م‍رک‍ز‌ی‌ و ج‍و‌ان‌ ن‍خ‍ل‌ ب‍ه‌ دور س‍‍اق‍ه‌‌های ک‍رت‍ک‌ ش‍ک‍ل‌ م‍‍ی‌گ‍ی‍رد و ب‍‍ا ن‍ق‍ش‌‌‌ان‍د‌از‌ی‌ ک‍‍ام‍و‌ا‌ه‍‍ا‌ی‌ ‌ال‍و‌ان، زی‍ب‍‍ای‍‍ی‌ ‌آن‌ چ‍ن‍د ب‍ر‌اب‍ر م‍‍ی‌ش‍ود. نقوش استفاده شده در کپو بیشتر لوزی، نیم لوزی، سه پر، چهار پر، پنج پر و ستاره‌ای است که اغلب برگرفته از نقوش آجری یا خشت‌های قدیمی دزفول است. در کپوبافی هر چه رنگها تندتر و به اصطلاح گرم‌تر باشد کار جلوه و جذابیت بیشتر و بهتری خواهد داشت.

 

هنر كپوبافی, صنایع دستی ایران, کشت خرما

 

در واقع کپوبافی نوعی حصیربافی به شکل مارپیچی یا مغزی‌دار است که استفاده از نی مردابی کرتک به‌عنوان مغزی کار، موجب استحکام و ایستایی حصیر می‌شود. از دیگر امتیاز این محصول، مواد اولیه فراوان و بسیار ارزان‌قیمت و قابل دسترس در منطقه است.


ک‍پ‍و، م‍‍ع‍م‍ولا ب‍ه‌ ش‍ک‍ل‌ س‍ب‍د‌ه‍‍ا‌ی‌ در د‌ار و ب‍دون‌ در ب‍ه‌‌ص‍ورت‌ س‍ی‍ن‍‍ی‌ در ‌ان‍د‌ازه‌‌های م‍خ‍ت‍ل‍ف‌ رن‍گ‍‍ی‌ و س‍‍اده‌ ب‍‍اف‍ت‍ه‌ م‍‍ی‌ش‍ود. کاربرد این سبدها در مواردی همچون جای نان، جای لوازم خیاطی، نگهداری خمیرمایه، جای نخ و سوزن و غیره است. دو روش برای تزئین این سبدها وجود دارد. در اولین روش، کپوها زمینه ساده حصیری دارند و با کاموا و رنگ‌های شاد روی آن‌ها نقش‌های هندسی ایجاد می‌کنند و در روش دوم، تمام سطح کپوها را با کاموای رنگی می‌پوشانند و حصیر دیده نمی‌شود.


در ابتدا کپوها به شکل گرد بافته می‌شدند (و به همین دلیل به آنها کپو می‌گفتند) اما هم اكنون از تنوع بسیار زیادی برخوردارند و تنها محدود به شكل و فرم گرد یا كروی نیستند، بلكه به شكل بیضی یا به‌صورت بشقاب، كاسه، گلدان، شكلات خوری، جعبه جواهر، جای سكه، زیرنانی، زیرداغی، جامدادی، جای قاشق و چنگال، جامیوه‌ای، جای دستمال، كلاه بچه‌گانه و ده‌ها نوع دیگر بافته می‌شود.

 

هنر كپوبافی, صنایع دستی ایران, کشت خرما

 

چگونگی بافت کپو
برای بافتن کپو از برگهای جوان و تازه نخل خرما استفاده می‌شود. شاخه درخت خرما در آغاز به شکل برگ‌هایی جمع شده در کنار ساقه است، مثل بادبزن‌هایی که به‌ صورت پلیسه جمع می‌شوند. برگ‌ها از شاخه‌های جوان انتخاب می‌شود و به‌دلیل آنکه هنوز تحت تاثیر نور آفتاب قرار نگرفته‌اند سفید هستند و همچنین پهنای کمتری دارند. به این ترتیب، رنگ روشن و عرض کمِ برگ‌ها به راحت کردن بافت و خوش نقش کردن کپو کمک می‌کند.

 

برگهای سبز و ضخیم اطراف نخل برای کارهای ضخیم مانند زنبیل استفاده می‌شود ولی برگهای سفید برای کارهای ظریف استفاده می‌شود. برای آماده کردن برگها که به زبان محلی به آنها "پیش" گفته می‌شود آنها را پس از جدا کردن از نخل، زیر نور خورشید خشک کرده تا شفاف‌تر شوند. قبل از بافت آنها را در آب می‌خوابانند تا خیس بخورند و در حالت مرطوب برای بافت استفاده می‌شوند.


برای بافتن كپو، برگ درخت خرما را از طول، به رشته‌های باریكی در می‌آورند كه قابل عبور از سوزن لحافظ‌دوزی باشد. آغاز کار با مارپیچ کردن یا حلزونی کردن برش‌هایی از برگ درخت خرما است. وقتی این برش‌ها را به شکل حلزون در دست خود جمع کنیم، ادامه آن از طرف دیگر محل قرار گرفتن کرتک‌ها خواهد بود. یعنی آنکه کرتک‌ها در درون باقیمانده این الیاف نازک قرار می‌گیرند و به هم بافته می‌شوند. دلیل استفاده از برگ خرما در ابتدای کار به جای کرتک، انعطاف بیشتر برگ‌های خرما نسبت به کرتک است.


ادامه بافت کپو به این صورت است که برگ‌های خرما با استفاده از سوزن لحاف‌دوزی، روی لایه‌هایی از كرتك را كه به عنوان مغز كپو به‌كار می‌رود، پوشش می‌دهند تا اولین رج كپو بافته شود. با ادامه دادن این روش، هر رج با قرار گرفتن در كنار رج قبلی، بافته می‌شود. بعد از این كه كف كپو بافته شد با قرار دادن رج روی رج، شكل از حالت سطحی به حجمی تبدیل و شکل کپو بافته می‌شود." فرم‌دهی و طراحی ظروف (گرد، چهارگوش و چندضلعی) به‌صورت ذهنی ابتدا توسط دست چپ بافنده اجرا شده و دست راست بافنده فقط کار دوخت را انجام می‌دهد. پیچش و دوخت برگ خرما به دور کرتک با دست راست انجام می‌گیرد.

 

هنر كپوبافی, صنایع دستی ایران, کشت خرما

 

برای بافت ظریف بهتر است پیش‌ها به الیاف باریک‌تر تقسیم شوند. هر چه سوزن ظریف‌تر باشد ظرافت کار نیز بیشتر است. ایجاد نقوش حین انجام کار، صورت می‌گیرد. ریز بودن یا درشت بودن هر رج، بستگی به مقدار کرتک‌هایی دارد که در آن به‌کار می‌رود.

 

انواع کپو
انوع کپو را از نظر مصالح به‌کار رفته شده در بافت آن دسته‌بندی می‌کنند که عبارتند از:
1- تمام پیش (در بافت آن از کاموا استفاده نشده و فقط با پیش بافته می‌شود).
2- تمام کاموا (در بافت آن از پیش استفاده نشده و فقط با کاموا بافته می‌شود).
3- ترکیب پیش و کاموا

 

هنر كپوبافی, صنایع دستی ایران, کشت خرما

 

اندازه کپو
کپو، معمولا در اندازه‌های کوچک، متوسط و بزرگ بافته می‌شود. اما تنوع فراوان و نیاز بازار موجب گردیده تا در فواصل بین این ابعاد نیز کپوهای دیگری تعریف شوند. مثلا نقلی، زیرمتوسط و خیلی بزرگ. این اندازه‌ها با تعیین استاندارد مشخص، آن چنان هست که هر بافنده‌ای در هر اندازه‌ایی که مایل باشد می‌تواند کپوی خود را بافته و به مشتری عرضه نماید.

 

نحوه نگهداری
بهتر است در جای خشک نگهداری شود. مغزی (کرتک) نباید خیس شود و در صورت خیس شدن باید سریع خشک شود.

 

کیفیت کپو
کیفیت کپو، از نظر بافت سنجیده می‌شود که عبارتند از:
1- کپوهای معمولی: کپوهای موجود در بازار عمدتا معمولی بافت هستند. این‌گونه کپوها از حصیرهای معمولی و ضخامت رج متوسط تولید می‌شوند.


2- کپوهای مرغوب: این گونه کپوها از مواد اولیه مرغوب‌تر یعنی پیش سفید و رج ظریف‌تر بافته می‌شوند.


3- کپوهای ممتاز یا ابتکاری: که توسط استادکارهای ماهر با ظرافت بسیار ریز و نوع کاملا متفاوت با آن چه که تا کنون از نظر کاربردی گفته شد، بافته می‌شود. به‌عنوان مثال آباژور و هر نوع کالای مشابهی که در بازار وجود دارد می‌تواند از کپو بافته شود. در این بخش، کپوهای نوشتاری نیز مطرح هستند که عبارت­هایی را به زبان لاتین، هندی و عربی بر سطح کپو نقش می‌دهند.

 

هنر كپوبافی, صنایع دستی ایران, کشت خرما

 

همان‌گونه که هر کالای صنایع دستی در کشور از طرح‌های بومی بهره می‌گیرد، این جا نیز کپوبافان با بهره‌گیری از طرح‌های سنتی دزفول، بومی بودن این کالا را تثبیت کرده‌‌اند.
امروزه علاوه بر روستا، در شهر نیز این محصول بافته می‌شود و برای استمرار آن اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به آموزش جوانان به ­طور رایگان مبادرت نموده است.
منبع:dastafarid.ir



آشنایی با هنرهای دستی

----------------        سیــاست و اقتصــاد با بیتوتــــه      ------------------



----------------        همچنین در بیتوته بخوانید       -----------------------