تغییر بافت زیستی در زایندهرود؛ دو دهه خشکی زیستمندان بومی را به آستانه انقراض کشاند
- مجموعه: اخبار اجتماعی
- تاریخ انتشار : چهارشنبه, ۱۰ تیر ۱۴۰۵ ۱۱:۱۳
به گزارش ایرنا، زایندهرود که سالهاست از یک رودخانه دائمی به یک رودخانه فصلی تبدیل شده، در پی تغییرات مدیریتی و اقلیمی، دچار بحران زیست بومی شده است. کارشناسان معتقدند باز و بسته شدنهای مکرر جریان آب در بازههای زمانی کوتاه، مانع از تشکیل جمعیتهای پایدار ماهیها میشود؛ به گونهای که جمعیتهای ایجاد شده در زمان بازگشایی، با بسته شدن مجدد رودخانه به طور کامل از بین میروند.
تغییر ساختار بستر رودخانه، بهویژه در محدوده پاییندست (پس از پل باغ بهادران)، باعث شده است که گونههای بومی که تنها در این زیست بوم یافت میشوند، دیگر در جریانهای آبی مشاهده نشوند. این دگرگونی زیستی تنها یک بحران محیطزیستی نیست، بلکه به دلیل پیوند ناگسستنی زیست رودخانه با حیات انسانی، تهدیدی مستقیم برای زیست بوم شهر اصفهان و ساکنان آن محسوب میشود.
پیش از این نیز در دهههای گذشته، تلاشهایی از سوی فعالان محیطزیست و سازمان حفاظت محیطزیست برای نجات ماهیان محبوس در آبگیرها پس از بسته شدن رودخانه صورت میگرفت؛ اما به دلیل کمبود تجهیزات تخصصی و شرایط بحرانی، این اقدامات اغلب با شکست مواجه میشد و ماهیان بهصورت دردناک از بین میرفتند.
باید گفت در شرایط حاضر نیز با تغییر اولویتهای مدیریتی و بحرانهای اقتصادی ناشی از تحولات منطقه و جنگ ، توجه به حفاظت از تنوع زیستی زایندهرود بیش از گذشته کمرنگ شده است اما واقعیت موجود بیانگر آن است که به گفته کارشناسان بافت ماهیان زایندهرود بهشدت تغییر کرده و عدم مشاهده گونههای بومی حتی در زمان بازگشایی رودخانه، زنگ خطری برای آینده زیستمحیطی منطقه است.
در این میان، کارشناسان با بررسی دقیقتر جزئیات این بحران، بر نقش تغییرات بستر و وضعیت جمعیت گونهها تأکید میکنند. در همین پیوند، یک کارشناس آزمایشگاه شیلات دانشگاه صنعتی اصفهان به ایرنا گفت: در زایندهرود، هم گونههای غیربومی وجود دارد و هم گونههای اندومیک(بومی)؛ یعنی گونههایی که فقط مختص خود زایندهرود هستند. یکی از این گونهها آفانیوس اصفهان است که برای زیست به محیطهایی با حالت برکهای و دمای آب بالا نیاز دارد و این شرایط، بیشتر در بخشهای پاییندست رودخانه دیده میشود.
باز و بسته شدن رود، تهدید مضاعف جمعیت زیستمندان زاینده رود
سعید اسدالله نصرآبادی افزود: در گذشته، بهعنوان نمونه در محدوده زرینشهر و مناطق اطراف، این گونهها وجود داشتند اما اکنون تقریباً فقط به اطراف تالاب محدود شدهاند؛ زیرا آنجا آب دائمی دارد و شرایط آب ایستایی نیز بسیار بالاست. تنها گونهای که میتواند این شرایط را با توجه به شوری بالای آب در تالاب، تحمل کند، آفانیوس اصفهان است.
وی ادامه داد: علاوه بر این، برخی گونهها برای تخمریزی به برکهها نیاز دارند. در حاشیه زایندهرود، حالتهایی شبیه آببند و استخر وجود داشت؛ یعنی آب در برخی نقاط جمع میشد و این گونهها میتوانستند در همانجا تکثیر و تخمریزی کنند و مراحل پرورش نوزاد یا لاروهایشان را در این برکه ها انجام دهند اما این زیستگاهها از بین رفتهاند و اکنون تنها جایگاهی که برای تکثیر برخی از این ماهیها باقی مانده، بخشهای از زاینده رود قبل از سد زاینده رود است.
اسدالله نصرآبادی گفت: پیشتر در این منطقه، بهویژه در استخرهایی که در سمت ذوبآهن وجود داشت، حوضچههایی دیده میشد که هرچند از نظر مصرف آب برای ذوبآهن مناسب نبود و مقدار زیادی آب را مصرف میکرد اما از نظر شیلاتی و برای حفظ ماهیهای بومی، به برخی گونهها کمک میکرد. در این استخرها میشد ماهیهای بومی حوزه زایندهرود، از جمله سیاهماهیها و برخی ماهیان کولی با نام «عروس ماهی زاینده رود» را تکثیر و دستکم نسل آنها را حفظ کرد.
این کارشناس آزمایشگاه شیلات دانشگاه صنعتی اصفهان تصریح کرد: اکنون این امکان تنها به پشت سد زایندهرود محدود شده است اما پشت سد نیز به دلیل عمق زیاد، برای برخی گونهها محدودیتهایی ایجاد میکند. از سوی دیگر، خشک شدن و باز و بسته شدن رودخانه، تأثیر منفی جدی بر موجودات بِنتوز (کفزی)این مناطق دارد؛ موجوداتی که غذای بچهماهیها و حتی غذای خود ماهیها هستند. از بین رفتن این موجودات، زنجیره غذایی را مختل میکند و بازسازی آنها نیز سالها زمان میبرد تا به وضعیت قبل بازگردد.
وی ادامه داد: در اصفهان مادیها میتوانستند بهعنوان زیستگاههای خوب برای ماهیهای بومی عمل کنند اما آنها نیز بر اثر خشکی زایندهرود از بین رفتند بنابراین، ما اکنون فقط میتوانیم برخی گونهها را قبل از جایی که رودخانه خشک میشود پیدا کنیم و بعد از آن دیگر وجود ندارند.
این کارشناس در پاسخ به این پرسش که در جریان باز و بسته شدن رودخانه، چه ماهیهایی دچار خطر میشوند، گفت: گونه ماهی آفانیوس اصفهان و گونه سگ ماهی رفتگر که از ماهیان آندومیک رودخانه هستند که کاملا در قسمت پایین دست از پل باغ بهادران تا تالاب از بین رفته اند و با باز شدن رودخانه قابلیت بازسازی ذخایر این دو گونه تا مدت های بسیار زیادی وجود ندارد اما گونههایی که اکنون وجود دارند، شامل برخی از جنس کاپوتا یا همان سیاهماهی ها هستند. سیاهماهیها چند گونه در زایندهرود دارند؛ از جمله یک گونه درشت فلس و یک گونه دیگر به نام سیاه ماهی فلس ریز.
وی افزود: علاوه بر اینها، برخی ماهیهای کولی یا عروس ماهی زاینده رود نیز وجود دارند ؛ ماهیهای ریزی که اندازهشان خیلی بزرگ نمیشود و در مقابل، اندازه سیاهماهیها ممکن است بسته به گونه، حتی تا دو کیلوگرم هم برسد.
اسدالله نصرآبادی توضیح داد: بیشتر ماهیهایی که هنگام باز شدن رودخانه از بخشهای بالادست به سمت پاییندست میآیند و از بین میروند، همین چهار تا پنج گونه هستند. یعنی وقتی زایندهرود باز میشود، این ماهیها از بالادست به سمت پایین حرکت میکنند و ممکن است بخشی از آنها نیز از همان برکههایی که مربوط به ذوبآهن بوده، وارد آب شوند؛ جایی که پیشتر در آن زندگی میکردند و در اثر ورود آب زیاد به سمت پایین میآیند و از بین میروند.
به گفته وی جمعیت این گونهها نیز در شرایط فعلی رودخانه زاینده رود و باز و بسته شدنهای مکرر زاینده رود بسیار کاهش یافته است.
این کارشناس آزمایشگاه شیلات دانشگاه صنعتی اصفهان گفت: در گذشته زمانی که رودخانه خشک میشد، جمعیت زیادی از ماهیها از بین میرفت اما اکنون مشخص شده که حتی در بخشهای بالاتر نیز تعداد این ماهیها کاهش پیدا کرده و تراکم آنها پایین آمده است.
وی در پاسخ به پرسشی درباره باز و بسته شدن اخیر رودخانه و مشاهده ماهیها گفت: متأسفانه طی بازدیدهایی که اخیرا داشتم گونههای مورد نظر را ندیدم؛ با این حال، مطمئناً تعداد کمی از آنها به پاییندست میآیند و اگر در برکههایی که کمی آب در آنها باقی مانده باشد، وارد شوند، ممکن است زنده بمانند اما بعد از خشک شدن کامل، از بین میروند.
اسدالله نصرآبادی تأکید کرد: این وضعیت تهدیدی جدی برای همه گونههاست و بهتدریج آنها را از بین میبرد.
وی با بیان اینکه حیات زایندهرود به حیات اصفهان گره خورده است، افزود : همیشه میگویم که اگر دیدید زایندهرود آب دارد و ماهی هم هست، یعنی اصفهان هم زنده است. شاید بعضیها بگویند این دو چه ارتباطی با هم دارند اما ارتباط مستقیم دارند؛ چون یک زیست بوم هستند.
اسدالله نصرآبادی در ادامه تاکید کرد: شاید امروز بتوانید در اصفهان زندگی کنید اما در آینده مطمئن باشید که شرایط متفاوت خواهد بود. همین اتفاقاتی که شاهد آن هستیم؛ از گرم شدن هوای اصفهان گرفته تا پدیده فرونشست و دیگر مخاطرات زیستمحیطی، همگی تأثیرات منفی بر حیات انسانها دارند؛ افزایش ایسی (EC) یا همان شوری آب در چاهها نیز بخشی از این چالشهاست.
وی در پاسخ به پرسشی درباره تغییر در بافت گونههای ماهی زایندهرود گفت: در گذشته ماهیها تا قسمتهایی از پاییندست مانند محدوده شهر زرین شهر نیز حضور داشتند، بهعنوان نمونه، گونهای به نام «سگماهی جویباری» داریم که یک گونه اندمیک (بومی خاص) اصفهان است اما این گونه در حال حاضر تا محدوده باغ بهادران نیز دیگر وجود ندارد؛ حتی زمانی که رودخانه باز میشود، من این گونه را در پاییندست ندیدهام.
این کارشناس شیلات با اشاره به شرایط زیستی این ماهیها توضیح داد: «سگماهی جویباری» در لابلای سنگها زندگی میکند و در کنار گونه «آفانیوس اصفهانی»، به شدت در معرض تهدید و انقراض قرار دارد، چرا که هر دو گونه به جریان دائمی آب نیاز دارند.
اسدالله نصرآبادی در مورد وضعیت زیستگاههای باقیمانده تصریح کرد: در مورد گونه آفانیوس اصفهان، اگر قسمت تالاب و همچنین مناطق شرق اصفهان مانند چشمههای حسن آباد جرقویه نیز از بین بروند، این گونه قطعاً منقرض خواهد شد اگرچه در این مناطق هنوز این ماهیها یافت میشوند، اما شرایط بسیار شکننده است.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا سگماهی جویباری نیز در معرض خطر انقراض است، تأکید کرد: این گونه تقریباً در پاییندست مشاهده نمیشود اما در بالادست رودخانه، یعنی حد فاصل «چشمهدیمه» تا «سد زایندهرود» همچنان وجود دارد؛ با این حال، از «باغ بهادران» به سمت پاییندست، دیگر اثری از آن نیست.
اسداللهی نصرآبادی درباره دلیل این تغییرات گفت: میتوان گفت بستر زایندهرود دستخوش تغییرات اساسی شده است. اگر شرایط در بالادست نیز به هم بخورد، احتمال انقراض کلی این گونهها وجود دارد. البته در حال حاضر در محدوده قبل از سد تا چشمهدیمه، به دلیل شرایط خاص بستر و جریان آب، به استثنای آفانیوس که شرایط پاییندست را میطلبد، سایر گونهها حضور دارند اما متأسفانه جمعیت آنها با افت شدیدی مواجه شده است.
نیازمند شیوهنامههای عملیاتی برای مدیریت بحران در هنگامه باز و بسته شدن زاینده رود هستیم
مدیر پویش حفاظت از آفانیوس اصفهان نیز در گفت و گو با ایرنا با تأکید بر ضرورت برخورد علمی با بحران زایندهرود، خواستار تدوین شیوهنامههای عملیاتی برای مدیریت جمعیت ماهیان در دورههای خشکی این رود شد.
فرشته عالمشاه با اشاره به آسیبهای ناشی از الگوی باز و بسته شدن جریان آب زاینده رود اظهار داشت: بحران فعلی بافت اکوسیستم زایندهرود را تغییر داده است. ما برای جلوگیری از تلفات دستهجمعی ماهیان در حفرهها و آبگیرها، به یک برنامه مدیریت بحران مجهز هستیم که نیازمند تجهیزات تخصصی نظیر خودروهای حامل اکسیژن، ایستگاههای نگهداری موقت و مکانهای استاندارد برای رهاسازی است.
وی با اشاره به نیاز به مشارکت چندجانبه، افزود: این یک عملیات جمعی است که مستلزم تخصیص بودجه، همکاری هماهنگ میان ارگانهای مختلف و طراحی مشارکتهای مردمی از پیش تعیینشده است.
مدیر پویش حفاظت از آفانیوس اصفهان گفت: مشاهدات میدانی و تصاویر دریافتی نشان میدهد که با تغییر شرایط بستر، ماهیان غیربومی و مهاجم و احتمالاً برخاسته از استخرهای تفریحی وارد زیستبوم زایندهرود شدهاند. این تغییر در بافت طبیعی، نیازمند آسیبشناسی دقیق توسط محققان است تا مشخص شود میزان تداخل گونههای مهاجم با ماهیان بومی چقدر است.
وی در ادامه با هشدار درباره وضعیت گونههای اندمیک تصریح کرد: گونه «آفانیوس اصفهان» در وضعیت بسیار بحرانی قرار دارد گرچه بخشی از جمعیت این گونه به دلیل حضور در حاشیه تالاب و از آسیبهای مستقیم جریان رودخانه در امان مانده است اما با وضعیت فعلی، حیات این گونه در خطر جدی انقراض قرار دارد.
عالمشاه تاکید کرد: باید پیش از آنکه گونههای شناسایینشده نیز از دست بروند، بر اساس تجربیات جهانی، طرحهای نجات ماهیان را پیشبینی و اجرا کنیم.
وی خاطرنشان کرد که اگرچه در گذشته تلاشهایی برای نجات ماهیان انجام شده اما نبود تداوم در برنامهها و چالشهای مدیریتی مانع از دستیابی به نتایج پایدار شده است.
رودخانه زایندهرود، که روزگاری شریان حیاتی فلات مرکزی ایران بود، امروز با بحرانی بیسابقه در وضعیت خشکی مواجه است. نوسانات شدید در میزان جریان آب و باز و بسته شدنهای مکرر درهای ورود آب به مسیر اصلی رودخانه، که عمدتاً تحت تأثیر مدیریت بحران کشاورزی و تغییر الگوی کشت در مناطق بالادست قرار دارد، باعث شده است که این رودخانه از یک جریان پایدار به یک جریان فصلی و البته یک مسیر غیرقابل پیشبینی تبدیل شود. این مدیریتِ مبتنی بر نیازهای کوتاهمدت کشاورزی، به عقیده کارشناشان توازن اکوسیستم را به هم زده و چرخه طبیعی رودخانه را با رویکردی تکبعدی، تنها در خدمت آبیاری مزارع، قرار داده است.
در این میان، یک شکاف عمیق میان مدیریت منابع آب و حفظ شاخصههای زیستمحیطی پدید آمده است؛ به گونهای که زیستمندان، گونههای بومی و تنوع زیستی وابسته به زایندهرود، در معادلات تصمیمگیری کاملاً نادیده گرفته میشوند.
حق حیاتِ اکوسیستم و حفظ سلامت زیستبوم رودخانه، در برابر فشار اولویتهای اقتصادیِ بخش کشاورزی، رنگ میبازد. این بیتوجهی به حق حیات رودخانه نه تنها تنوع زیستی منطقه را به مرز انقراض سوق میدهد بلکه به باور کارزشنسان در بلندمدت، پایداری کشاورزی و سلامت کل زیست بوم فلات مرکزی ایران را نیز با تهدیدی جبرانناپذیر روبرو میسازد.
به گزارش ایرنا، سد زاینده رود یکبار ۱۷ اردیبهشت امسال با هدف تأمین آب مورد نیاز باغهای غرب استان اصفهان افزایش یافته بود اما آب در بستر رودخانه در کلانشهر و شرق اصفهان جریان نیافته بود.
بار دوم ۱۱ خرداد خروجی افزایش یافت که به گفته مسوولین در این نوبت آب در یک بازه سه ماهه به مدت ۶۰ روز برای آبیاری مزارع شرق باز خواهد بود.
همچنین خروجی سد مخزنی زاینده رود جهت تامین نیاز زیست محیطی رودخانه و تامین آب باغ ها و زمین های کشاورزی در انتهای روز جمعه پنج تیر افزایش یافت که به احتمال تا روز یکشنبه آب به شهر اصفهان میرسد.
به گفته مدیر کل مدیریت بحران استانداری اصفهان این مرحله دومین نوبت توزیع آب برای باغات و کشاورزی شرق و سومین نوبت آبرسانی به باغات غرب حوضه آبریز در سال جاری است.
زاینده رود به طول بیش از ۴۰۰ کیلومتر در دهههای اخیر به دلیل عدم مدیریت صحیح، برداشتهای بیرویه در بالادست، انتقال آب به حوضه دیگر، تراکم جمعیت و تا حدودی کاهش نسبی بارندگیها، به یک رودخانه با جریان دورهای، تبدیل و در پایین دست با خشکی مواجه شده است.
آفانیوس گونهای بومی و خاص رودخانه زایندهرود و تالاب گاوخونی است که در هیچ کجای دنیا جز در اصفهان یافت نمیشود، اصفهانیها این ماهی را با نام «جوبی راه راهی» میخوانند و در زمان جریان زایندهرود در مادیهای گسترده شهر اصفهان به وفور دیده میشدند.
