تنفس مصنوعی به اقتصاد

مجموعه: اخبار اقتصادی و بازرگانی

تاریخ انتشار : سه شنبه, ۰۷ مهر ۱۴۰۵ ۰۸:۲۹

جهان صنعت: اقتصادی که برای ادامه کارش پی‌درپی وام می‌خواهد، چه زمانی فرصت پیدا می‌کند کار تازه‌ای راه بیندازد؟ این پرسش از دل تازه‌ترین آمار تسهیلات بانکی بیرون می‌آید. بانک‌ها وام داده‌اند، بنگاه‌ها هم گرفته‌اند اما مقصد بخش بزرگی از پول، تامین سرمایه در گردش بوده است: اعتباری برای خرید مواد اولیه، پرداخت هزینه‌ها و باز نگه‌داشتن در فعالیت موجود. در چنین وضعی بزرگی رقم وام‌ها به‌تنهایی خبر خوشی درباره آینده تولید نیست.

صنعت و معدن روشن‌ترین نمونه است. این بخش بیش از هر بخش اقتصادی دیگری تسهیلات گرفته اما از هر صد تومان وام آن، نزدیک ۹۲ تومان برای سرمایه در گردش ثبت شده است. فاصله این ردیف با وام‌های «ایجاد» و «توسعه» آنقدر زیاد است که به ازای هر یک تومان اعتبار برای این دو هدف، بیش از ۱۴ تومان سرمایه در گردش پرداخت شده است. مساله این نیست که بنگاه صنعتی به پول جاری نیاز ندارد و بدون آن، بسیاری از فعالیت‌ها پیش نمی‌روند، مساله این است که در کنار این حجم از اعتبار برای ادامه کار، جای وام‌های ثبت‌شده برای ایجاد و گسترش ظرفیت چقدر کوچک مانده است.

بازرگانی نیز تقریبا همین الگو را دارد. خدمات بیشترین مبلغ وام «ایجاد» را گرفته ولی در آن بخش هم سرمایه در گردش دست بالا را دارد. مسکن و ساختمان برخلاف دیگر بخش‌ها، بخش عمده اعتبارش را با هدف ایجاد و توسعه دریافت کرده است؛ با این حال سهمش از کل وام بنگاه‌ها فقط ۳‌درصد است.

این گزارش بانک مرکزی نمی‌گوید وام‌ها درنهایت چه اثری بر تولید گذاشته‌اند اما ترکیب هدف‌های ثبت‌شده، پرسش سختی را پیش می‌کشد: وقتی اعتبار بانکی عمدتا صرف چرخاندن فعالیت امروز می‌شود، تامین مالی فعالیت فردا کجای برنامه قرار دارد؟ پاسخ به این پرسش از اعلام رقم کل وام‌ها مهم‌تر است.

صنعت و معدن؛ اعتبار برای چرخاندن فعالیت موجود

صنعت و معدن در چهارماهه نخست سال۱۴۰۵ حدود ۵/‏1321همت تسهیلات دریافت کرده است؛ رقمی معادل ۵/‏۴۲‌درصد کل وام صاحبان کسب‌وکار و ۶/‏۳۲‌درصد مجموع تسهیلات بانک‌ها بنابراین این بخش از نظر مبلغ، بزرگ‌ترین دریافت‌کننده اعتبار در میان بخش‌های اقتصادی است. با این حال، ترکیب وام‌ها تصویری متفاوت از رقم کل ارائه می‌کند: ۳/‏1215همت، معادل ۹۲‌درصد تسهیلات صنعت و معدن، با هدف تامین سرمایه در گردش پرداخت شده است. در برابر این مبلغ، وام‌های ثبت‌شده برای «ایجاد» ۳/‏55همت و برای «توسعه» ۶/‏30همت بوده‌اند. سهم مجموع این دو هدف از وام‌های بخش فقط ۵/‏6درصد است.

به ازای هر یک‌همت تسهیلات ایجاد و توسعه در صنعت و معدن، بیش از ۱۴همت تسهیلات سرمایه در گردش پرداخت شده است. این نسبت از همه بخش‌های اصلی گزارش بانک مرکزی بالاتر است و نشان می‌دهد اعتبار صنعتی در این دوره به‌شدت بر تامین نیازهای جاری فعالیت‌های موجود متمرکز بوده است. صنعت و معدن نزدیک ۹/‏۴۵‌درصد کل وام‌های سرمایه در گردش بنگاه‌ها را جذب کرده اما سهم آن از وام‌های «ایجاد» حدود ۱/‏۱۹‌درصد است. فاصله میان این دو سهم، ویژگی اصلی الگوی تامین مالی این بخش را روشن می‌کند.

البته از عنوان وام نمی‌توان میزان سرمایه‌گذاری واقعی یا تغییر ظرفیت تولید را محاسبه کرد. همچنین مبلغ اسمی بالای سرمایه در گردش ممکن است تا حدی با افزایش قیمت مواد اولیه و سایر هزینه‌ها ارتباط داشته باشد؛ سنجش این احتمال به داده‌های دوره‌های قبل و شاخص قیمت نهاده‌ها نیاز دارد. آنچه این گزارش بانک مرکزی با قطعیت می‌گوید، غلبه کم‌سابقه هدف سرمایه در گردش در ترکیب تسهیلات صنعتی همین دوره است.

خدمات؛ پیشتاز وام‌های «ایجاد»

بخش خدمات با دریافت حدود ۳/‏1055همت تسهیلات، پس از صنعت و معدن در جایگاه دوم قرار گرفته است. سهم خدمات از کل وام صاحبان کسب‌وکار ۳۴‌درصد و از مجموع تسهیلات بانک‌ها ۲۶‌درصد بوده است. بزرگ‌ترین جزو وام‌های این بخش نیز سرمایه در گردش است: ۶/‏857همت، معادل ۳/‏۸۱‌درصد کل تسهیلات خدمات. با وجود این غلبه، ترکیب اعتبار خدمات در مقایسه با صنعت و بازرگانی فضای بیشتری برای هدف «ایجاد» دارد. بانک‌ها ۶/‏129همت وام ایجاد و ۵/‏32همت وام توسعه در این بخش ثبت کرده‌اند؛ مجموعا ۱/‏162همت یا ۴/‏۱۵‌درصد کل وام خدمات.

نکته مهم‌تر هنگامی دیده می‌شود که مخرج محاسبه را تغییر دهیم. خدمات ۷/‏۴۴‌درصد تمام وام‌های «ایجاد» پرداخت‌شده به بنگاه‌ها را به خود اختصاص داده است. این رقم بیش از دوبرابر سهم صنعت و معدن یعنی ۱/‏19درصد، از همین ردیف است. به عبارت دیگر، صنعت در مبلغ کل اعتبار پیشتاز اما بیشترین مبلغ تسهیلاتی که در گزارش بانک مرکزی با عنوان «ایجاد» ثبت شده، به خدمات رسیده است. در ردیف «توسعه» نیز خدمات با ۵/‏32همت، حدود ۶/‏۳۶‌درصد کل وام‌های توسعه بنگاه‌ها را در اختیار دارد.

با این همه، سرمایه در گردش در خدمات همچنان بیش از پنج‌برابر مجموع ایجاد و توسعه است بنابراین نباید جایگاه نخست خدمات در وام ایجاد را به‌معنای غلبه سرمایه‌گذاری جدید بر تامین مالی جاری در این بخش دانست. گزارش بانک مرکزی همچنین تعداد طرح‌ها، اندازه بنگاه‌های دریافت‌کننده و نتیجه اقتصادی وام‌ها را مشخص نمی‌کند. خدمات هم دومین مقصد بزرگ اعتبار بنگاهی و هم نخستین مقصد وام‌های ثبت‌شده برای ایجاد فعالیت است.
بازرگانی؛ نزدیک به ۹۰‌درصد اعتبار برای سرمایه در گردش

بازرگانی در چهارماهه نخست۱۴۰۵ حدود ۴/‏467همت تسهیلات گرفته است؛ معادل ۱۵‌درصد وام صاحبان کسب‌وکار و ۵/‏۱۱‌درصد کل تسهیلات بانک‌ها. از این رقم، ۱/‏419همت برای تامین سرمایه در گردش ثبت شده و سهم این هدف به ۷/‏۸۹‌درصد وام‌های بازرگانی می‌رسد. در مقابل، مبلغ وام‌های «ایجاد» ۵/‏27همت و «توسعه» ۴/‏16همت است. مجموع این دو هدف، ۹/‏43همت یا ۴/‏9درصد اعتبار بخش را تشکیل می‌دهد.

درنتیجه، در برابر هر یک‌همت وام ایجاد و توسعه بازرگانی، حدود ۵/‏9همت وام سرمایه در گردش پرداخت شده است. از نظر ترکیب، بازرگانی پس از صنعت و معدن بیشترین اتکا را به سرمایه در گردش در میان بخش‌های اصلی دارد اما این شباهت‌ درصدی نباید تفاوت اندازه دو بخش را پنهان کند: مبلغ سرمایه در گردش صنعت و معدن حدود 1215همت است، حال آنکه رقم متناظر در بازرگانی ۴۱۹همت است. بازرگانی حدود ۸/‏۱۵‌درصد کل تسهیلات سرمایه در گردش بنگاه‌ها را جذب کرده؛ سهم آن از کل وام‌های «ایجاد» ۵/‏۹‌درصد و از «توسعه» ۵/‏۱۸‌درصد است. سهم بالاتر در ردیف توسعه نسبت به ایجاد، یکی از تفاوت‌های این بخش با خدمات به‌شمار می‌رود. این ارقام اجازه می‌دهند، بگوییم تامین مالی فعالیت جاری در سبد وام بازرگانی دست بالا را دارد اما به‌تنهایی نشان نمی‌دهند وام‌ها دقیقا در کدام حلقه تجارت یا برای چه کالاهایی مصرف شده‌اند. همچنین نمی‌توان از سهم بالای سرمایه در گردش، درباره اثر تولیدی یا تورمی این تسهیلات نتیجه قطعی گرفت. تقریبا از هر ۱۰همت وام بازرگانی، ۹ همت با عنوان سرمایه در گردش پرداخت شده است.

کشاورزی؛ سهم محدود از اعتبار، سهم بیشتر «ایجاد» در ترکیب وام

کشاورزی حدود ۲/‏169همت تسهیلات دریافت کرده است؛ برابر با ۴/‏۵‌درصد وام صاحبان کسب‌وکار و ۲/‏۴‌درصد کل تسهیلات پرداختی بانک‌ها. از این مبلغ، ۳/‏127همت با هدف تامین سرمایه در گردش ثبت شده که ۲/‏۷۵‌درصد اعتبار بخش را شامل می‌شود. وام‌های «ایجاد» ۴/‏26همت و وام‌های «توسعه» ۸/‏5همت بوده‌اند. مجموع این‌دو، ۲/‏32همت یا ۱۹‌درصد کل وام کشاورزی است؛ نسبتی بالاتر از صنعت و معدن، خدمات و بازرگانی. سرمایه در گردش در این بخش حدود چهاربرابر وام‌های ایجاد و توسعه است. این مقایسه دو وجه دارد. از یک طرف، درون سبد اعتباری کشاورزی، سهم ایجاد و توسعه نسبتا بزرگ‌تر است. از طرف دیگر، چون حجم کل وام کشاورزی کوچک‌تر است، مبلغ ۲/‏32همتی ایجاد و توسعه آن از رقم متناظر خدمات، صنعت و معدن و حتی بازرگانی کمتر می‌شود. کشاورزی ۱/‏۹‌درصد کل وام‌های «ایجاد» بنگاه‌ها و ۵/‏۶‌درصد کل وام‌های «توسعه» را گرفته است بنابراین «سهم بالاتر درون بخش» را نباید با «سهم بالا از منابع کل نظام بانکی» یکی دانست.

در ردیف‌های کوچک‌تر نیز حدود ۲همت قرض‌الحسنه سایر اشتغال و نزدیک ۹/‏0همت قرض‌الحسنه کمیته ثبت شده است؛ ارقامی که در مقایسه با سرمایه در گردش وزن محدودی دارند. پاورقی گزارش بانک مرکزی یادآور می‌شود عمده تسهیلات بانک کشاورزی در بخش کشاورزی پرداخت شده است. با این حال گزارش بانک مرکزی توزیع اعتبارات را به تفکیک بانک ارائه نمی‌کند و نمی‌توان سهم دقیق آن بانک را از اینجا استخراج کرد. کشاورزی با وجود سهم اندک از کل وام بنگاهی، از نظر ترکیب، سهم بیشتری به هدف ایجاد اختصاص داده است.

مسکن و ساختمان؛ ترکیب متفاوت در مقیاسی کوچک

مسکن و ساختمان ۹۳همت تسهیلات دریافت کرده که فقط ۳‌درصد وام صاحبان کسب‌وکار و ۳/‏۲‌درصد کل تسهیلات بانک‌هاست. این بخش از نظر اندازه اعتبار فاصله زیادی با صنعت و خدمات دارد اما ترکیب وام آن کاملا متفاوت است: ۹/‏50همت، معادل ۷/‏۵۴‌درصد تسهیلات بخش، برای «ایجاد» ثبت شده در‌حالی‌که سرمایه در گردش ۲/‏31همت و ۵/‏۳۳‌درصد کل وام بخش را تشکیل می‌دهد. مبلغ توسعه نیز ۵/‏3همت است.

در مجموع، ایجاد و توسعه ۴/‏54همت یا ۵/‏۵۸‌درصد تسهیلات مسکن و ساختمان را شامل می‌شوند؛ تنها بخش اصلی گزارش بانک مرکزی که در آن مجموع این دو هدف از سرمایه در گردش بیشتر است. مسکن و ساختمان با آنکه فقط ۳‌درصد کل اعتبار بنگاه‌ها را گرفته، ۶/‏۱۷‌درصد کل تسهیلات ثبت‌شده برای «ایجاد» را جذب کرده است. با این حال نباید سهم ۷/‏۵۴‌درصدی ایجاد درون بخش را به‌معنای فراوانی منابع ساخت‌وساز در کل شبکه بانکی تعبیر کرد؛ مبلغ مطلق این ردیف ۹/‏۵۰ همت است.