عبور «چراغ خاموش» نفتکش‌ها از تنگه هرمز با اسکورت آمریکا

مجموعه: اخبار سیاست خارجی

تاریخ انتشار : شنبه, ۳۱ مرداد ۱۴۰۵ ۲۱:۲۸

بعدازظهر ۲۵ ژوئیه، نفتکش غول‌پیکر «کیکو» که مالک آن یک شرکت یونانی بود، در پایانه صادرات نفت «مسیعید» قطر پهلو گرفت؛ بندری عظیم با ۳۰ اسکله در ساحل غربی این کشور که در فاصله ۲۵ مایلی جنوب دوحه قرار دارد.

به گزارش فرارو به نقل از سی‌ان‌ان، چهار روز بعد، کیکو پس از بارگیری نفت خام، از تنگه هرمز عبور کرد. این نفتکش از نوع VLCC یا «نفتکش بسیار بزرگ حامل نفت خام» بود؛ بزرگ‌ترین کلاس نفتکش‌ها که طول آن‌ها به بیش از هزار فوت می‌رسد. کیکو با سرعت ثابت ۱۳ گره دریایی در خلیج فارس حرکت کرد؛ سرعتی نزدیک به حداکثر توان آن.

سپس در ۳۱ ژوئیه، اندکی پس از ساعت ۲ بعدازظهر و در نزدیکی سواحل دبی، کیکو ناپدید شد.

این کشتی فرستنده AIS خود را خاموش کرده بود؛ دستگاه رادیویی دریایی‌ای که هویت، سرعت، مسیر و موقعیت کشتی را مخابره می‌کند. برای سامانه‌های ردیابی که تردد دریایی در سراسر جهان را زیر نظر دارند، گویی کیکو ناگهان از روی نقشه محو شده بود.

ساعت ۱۰ صبح اول اوت، سیگنال کیکو دوباره ظاهر شد؛ اما این بار در آن سوی تنگه هرمز. این ماجرا بخشی از جدیدترین تاکتیک صنعت نفت است: عبورهای شبانه و «تاریک» از تنگه هرمز با اسکورت ارتش آمریکا.

هدف از این اقدام، جلوگیری از حملات پهپادی ایران است؛ مشابه حمله‌ای که یک ماه پیش کیکو را هدف قرار داده بود، اما منفجر نشده بود.

نفتکش‌ها با خاموش کردن ردیاب‌ها از تنگه عبور می‌کنند

طبق ادعای این رسانه آمریکایی، با کمک نیروی دریایی آمریکا، شرکت‌های نفتی عربستان سعودی، کویت، قطر و امارات، نفتکش‌هایی را اجاره کرده‌اند که فرستنده‌های خود را خاموش می‌کنند و نفت را از خلیج فارس، از طریق تنگه هرمز، به دریای عمان منتقل می‌کنند. این نفتکش‌ها در ادامه، نفت خام خود را به نفتکش‌های منتظر متعلق به مشتریانشان تحویل می‌دهند و سپس دوباره از تنگه هرمز بازمی‌گردند.

این روش، بار پرهزینه ریسک بیمه‌ای و خطر فیزیکی حملات ایران را از دوش شرکت‌های کشتیرانی تجاری برداشته و آن را بر دوش دولت آمریکا و خود تولیدکنندگان نفت گذاشته است.

بر اساس ارزیابی وزارت انرژی آمریکا، این استراتژی مؤثر بوده است. این وزارتخانه ادعا کرده است عبور نفت از تنگه هرمز به‌طور متوسط روزانه ۸ تا ۹ میلیون بشکه بوده است.

این میزان قابل‌توجه است؛ تقریباً دو برابر رقمی که تحلیلگران نفتی وال‌استریت و شرکت‌های ردیابی کشتیرانی مانند «کپلر» بر اساس داده‌های فرستنده‌های کشتی‌ها تخمین می‌زنند. این عبورهای مخفیانه، معادلات صنعت نفت خاورمیانه را تغییر داده‌اند.

بنابر ادعای این رسانه، طی دو روز بیش از یک دوجین انتقال نفت از کشتی به کشتی را در دریای عمان مشاهده کرده است؛ نفتکش‌هایی که پس از آن به مقصدهایی مانند چین، تایوان، کره جنوبی، فیلیپین، ویتنام و تایلند حرکت کرده‌اند.

این اقدامی خطرناک و پرهزینه است که موقتاً بخشی از فشار را از بازار نفت برمی‌دارد. اما تا زمانی که راه‌حل‌های دائمی، یعنی پایان مذاکره‌شده جنگ و طرحی پایدار برای تنگه هرمز، دور از دسترس باقی مانده‌اند، این راهکار می‌تواند زمان بخرد.

افزایش عبورهای «تاریک» در تنگه هرمز

افزایش عبورهای تاریک، مانند سفر اخیر کیکو، در مقطع حساسی برای بازار انرژی اتفاق افتاده است.

جنگ که بسیار طولانی‌تر از چیزی شده که بسیاری تصور می‌کردند، طی شش ماه یک‌پنجم عرضه نفت جهان را مختل کرده است. اما طی هفته‌های اخیر بازار به نقطه عطفی رسیده است: میلیاردها بشکه نفت و سوخت از ذخایر تجاری ناپدید شده‌اند. ذخایر اضطراری نفت آمریکا از اوایل دهه ۱۹۸۰ تاکنون تا این اندازه پایین نبوده است.

اتکای چین به ذخایر عظیم نفت خود، که یکی از عوامل جلوگیری از رسیدن قیمت نفت به ۱۵۰ دلار بوده، نیز نمی‌تواند تا ابد ادامه داشته باشد. همزمان، سرمایه‌گذاران بازار اوراق قرضه و رأی‌دهندگان نیز در برابر قیمت‌های بالا در حال از دست دادن صبر خود هستند. در مواجهه با این سناریوی نگران‌کننده، تولیدکنندگان نفت خاورمیانه طی چند هفته گذشته شروع به استفاده از این استراتژی جدید کرده‌اند. البته این راه‌حل بی‌نقص نیست.

تنگه هرمز بسیار باریک است و تنها حدود ۲۳ مایل عرض دارد. مکان‌های زیادی برای پنهان شدن وجود ندارد و حتی اگر فرستنده یک کشتی خاموش باشد، رادار همچنان می‌تواند آن را شناسایی کند.

همین هفته نیز دو کشتی متعلق به امارات مورد حمله قرار گرفتند. با این حال، طبق داده‌های کپلر، حدود ۸۰ درصد تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز طی دو هفته گذشته به شکل «تاریک» انجام شده و کشتی‌ها تا حد امکان از مسیر نزدیک سواحل عمان، یعنی دورترین مسیر ممکن از ایران، عبور کرده‌اند.

البته به دلیل درگیری منطقه‌ای، بخشی از داده‌های ردیابی تحت تأثیر اختلال GPS قرار گرفته و همین امر ارزیابی دقیق وضعیت را دشوار می‌کند.

سفر دوباره کیکو؛ از فجیره تا دریای عمان

مانند بسیاری از کشتی‌هایی که از این تاکتیک جدید استفاده می‌کنند، کیکو نیز یک روز پس از خاموش کردن فرستنده خود، زمانی که در نزدیکی شهر بندری فجیره در امارات لنگر انداخته بود، دوباره ظاهر شد. پس از آنکه فرستنده کیکو دوباره شروع به ارسال سیگنال کرد، این نفتکش در کنار یک نفتکش غول‌پیکر یونانی دیگر به نام «Nave Electron» قرار گرفت که یک روز زودتر وارد دریای عمان شده بود.

تصاویر ماهواره‌ای مربوط به ۷ اوت ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که کیکو و ناو الکترون در نزدیکی سواحل امارات در حال انتقال نفت از یک کشتی به کشتی دیگر بوده‌اند؛ اندکی پس از آنکه کیکو با فرستنده خاموش از تنگه هرمز عبور کرده بود. دو کشتی یک هفته در کنار یکدیگر ماندند و عملیات انتقال نفت از یک کشتی به کشتی دیگر را انجام دادند. سرانجام در ۸ اوت از یکدیگر جدا شدند. ناو الکترون که اکنون مملو از نفت بود، از خلیج خارج شد و در مسیر دریای عرب به سمت نینگبو در چین حرکت کرد. کیکو اما تا حدود ۱۴ اوت در نزدیکی فجیره باقی ماند و بار دیگر «تاریک» شد.

روز بعد، اندکی پیش از ساعت ۴ بعدازظهر، سیگنال آن دوباره ظاهر شد؛ این بار در حال حرکت به سمت قطر در خلیج فارس.

تغییر معادله صادرات نفت به زیان ایران

طبق ادعای این رسانه، عبورهای تاریک با اسکورت آمریکا، جدیدترین نمونه از تلاش تولیدکنندگان نفت خاورمیانه برای افزایش میزان نفتی است که می‌توانند به مشتریان سراسر جهان صادر کنند؛ اقدامی که معادله را علیه ایران تغییر داده است. مهم‌تر از همه، عربستان سعودی حدود ۵ میلیون بشکه نفت در روز را که قرار بود به نفتکش‌های منتظر در خلیج فارس تحویل داده شود، تغییر مسیر داده است. این نفت به جای عبور از تنگه هرمز، از طریق خط لوله شرق-غرب عربستان به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل می‌شود.

تولیدکنندگان نفت خاورمیانه همچنین ۲ میلیون بشکه دیگر در روز را از مسیرهای جایگزین، دور از تنگه هرمز، منتقل کرده‌اند. در سراسر جهان نیز تولید نفت برای جبران این کمبود افزایش یافته است. برزیل، گویان و ونزوئلا روی‌هم‌رفته بیش از یک میلیون بشکه در روز به تولید خود افزوده‌اند. آمریکا نیز روزانه چند صد هزار بشکه دیگر به بازار اضافه کرده است.

از سوی دیگر، عبورهای تاریک که بسیار کمتر هماهنگ یا تحت حفاظت نظامی هستند نیز ماه‌هاست انجام می‌شوند. در طرف دیگر معادله، آمریکا ۴۰۰ میلیون بشکه نفت اضطراری از ذخایر خود آزاد کرده و ذخایر «ذخیره راهبردی نفت» خود را به‌شدت کاهش داده است. چین نیز به‌شدت از ذخایر عظیم نفت خود استفاده کرده و همزمان واردات نفت خام خود را به‌طور چشمگیری کاهش داده است.

تقاضای جهانی نیز با افزایش قیمت‌ها به میزان قابل‌توجهی کاهش یافته و به ایجاد تعادل در بازار نفت و رساندن نفت به مشتریانی که به آن نیاز دارند کمک کرده است. بازار همچنان راهی برای ادامه فعالیت پیدا می‌کند. بازار نفت بسیار پیچیده‌تر و انعطاف‌پذیرتر از چیزی نشان داده که حتی آگاه‌ترین کارشناسان در آغاز جنگ تصور می‌کردند.

عبورهای تاریک؛ راه‌حلی موقت

تصاویر راداری و ماهواره‌ای تنگه هرمز تصویری را نشان می‌دهند که داده‌های فرستنده‌های کشتی قادر به نمایش آن نیستند. برای مثال، در تصاویر ماهواره‌ای ۱۴ اوت، ردیف‌هایی از نقاط دیده می‌شوند که در امتداد سواحل عمان و در مسیر تنگه هرمز قوس ایجاد کرده‌اند. اما این نقاط با داده‌های ردیابی کشتی‌ها در همان روز و همان ساعت مطابقت ندارند. آن «نقاط» تاریک شده بودند.

تصاویر راداری Sentinel-1 در ۱۴ اوت دو کشتی بزرگ را در نزدیکی سواحل عمان در تنگه هرمز نشان می‌دهد، در حالی که داده‌های MarineTraffic در همان زمان هیچ کشتی‌ای را در آن منطقه نشان نمی‌دهد؛ موضوعی که احتمالاً بیانگر خاموش بودن فرستنده‌های AIS آن‌هاست. در ۷ اوت نیز دو نفتکش یونانی در داده‌های فرستنده‌ها در دریای عمان در کنار یکدیگر ظاهر شدند.

تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دادند نفتکش «Nissos Kythnos»، که پیش‌تر یک عبور تاریک از تنگه انجام داده بود، در کنار نفتکش «Front Otra» قرار گرفته است.

در ۱۴ اوت، فرانت اوترا در دریای عرب و در مسیر تایوان شناسایی شد. اما Nissos Kythnos دوباره به خلیج فارس بازگشته بود. با این حال، این وضعیت نمی‌تواند برای همیشه ادامه پیدا کند.
ذخایر نفت جهان در آستانه کاهش بیشتر

ذخایر نفت جهان طی جنگ ممکن است تا ۱.۹ میلیارد بشکه کاهش یافته باشد. اگر بازار به تعادل برسد، این ذخایر باید دوباره پر شوند تا از بحران بعدی جلوگیری شود. اگر بازار به تعادل نرسد، ذخایر در نهایت آن‌قدر پایین خواهند رفت که دیگر نتوان به آن‌ها برای تأمین تقاضای جهانی نفت اتکا کرد. در آن مرحله، بازار به نقطه عطفی خطرناک می‌رسد که تنها راه‌حل آن افزایش چشمگیر قیمت نفت خواهد بود تا با کاهش بیشتر تقاضا، بازار به تعادل برسد.

مشکل مشابهی پیش‌تر در بازار سوخت نیز ایجاد شده است: سه مورد از چهار قطب بزرگ پالایش نفت جهان با بحران شدید مواجه‌اند.

جنگ ایران به پالایشگاه‌های خاورمیانه آسیب زده و صادرات سوخت از این منطقه را کاهش داده است. روسیه، یکی دیگر از منابع اصلی سوخت جهان، نیز به دلیل جنگ دیگری، یعنی جنگ با اوکراین، با مشکل مواجه شده است. پالایشگاه‌های روسیه هدف حملات پهپادی اوکراین قرار گرفته‌اند و مسکو که با کمبود سوخت در داخل کشور مواجه شده، صادرات خود را کاهش داده است.

چین نیز برای جلوگیری از کمبود سوخت در داخل، صادرات سوخت پالایش‌شده خود را محدود می‌کند. این موضوع بسیار مهم است، زیرا چین معمولاً یکی از صادرکنندگان بزرگ سوخت جهان است. در نتیجه، پالایشگاه‌های آمریکا در ساحل خلیج مکزیک بار تقاضای جهانی را به دوش می‌کشند. اما پالایشگاه‌های آمریکا نیز نمی‌توانند برای همیشه با حداکثر ظرفیت فعالیت کنند.

بنزین و به‌ویژه گازوئیل و سوخت جت با تقاضای بسیار بالا و ظرفیت پالایشی محدود مواجه‌اند؛ به همین دلیل قیمت آن‌ها به‌شدت افزایش یافته و بسیار بالاتر از سطحی رفته که قیمت نفت خام به‌تنهایی توجیه می‌کند.

تغییر استراتژی ترامپ در قبال ایران

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، طی ماه‌ها با وعده نزدیک بودن یک پیشرفت در مذاکرات، توانسته بود قیمت نفت را پایین نگه دارد. اما طرح او اخیراً تغییر کرده است: استراتژی جدید آمریکا، به زانو درآوردن ایران از طریق اعمال یک «عملیات اقتصادی خردکننده» با استفاده از محاصره دریایی طولانی‌مدت بنادر ایران است. این اقدام باعث شده قیمت نفت طی چند هفته به‌تدریج افزایش یابد و به مرز ۱۰۰ دلار در هر بشکه نزدیک شود.

در شرایطی که دو کشور در یک جنگ بن‌بست‌گونه و حل‌نشدنی گرفتار شده‌اند، نبرد بر سر کنترل تنگه هرمز باعث شده قیمت نفت و به‌ویژه بنزین، گازوئیل و سوخت جت، برای مصرف‌کنندگان در سطحی ناخوشایند بالا بماند. این وضعیت تورم را افزایش داده و درآمد قابل‌مصرف خانوارها را کاهش می‌دهد.

طبق ادعای این رسانه، با این حال، توانایی چشمگیر بازار برای یافتن راه‌هایی جهت دور زدن نسبی جنگ نیز باعث شده قیمت‌ها به اندازه‌ای که بزرگ‌ترین شوک عرضه نفت در تاریخ جهان انتظار می‌رود، به شکل نجومی افزایش پیدا نکنند.