منطقه در انتظار «ساعت صفر»
- مجموعه: اخبار سیاست خارجی
- تاریخ انتشار : دوشنبه, ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ ۰۹:۰۶
توسعه ایرانی: در حالی که خاورمیانه در یکی از حساسترین برهههای تاریخی خود به سر میبرد، گزارشهای رسیده از کانونهای قدرت در واشنگتن، تلآویو و تهران نشاندهنده آن است که طبلهای جنگ بار دیگر با صدایی بلندتر از همیشه به صدا درآمدهاند. پس از یک دوره آتشبس شکننده که بیشتر به فرصتی برای بازسازی توان نظامی و تجدید قوا شبیه بود، اکنون تحلیلهای استراتژیک و تحرکات میدانی حاکی از آن است که احتمال ازسرگیری درگیریهای مستقیم میان ایران و ایالات متحده به بالاترین سطح خود رسیده است. بنبست دیپلماتیک که پس از بازگشت بینتیجه دونالد ترامپ از سفر پکن عمیقتر شد، فضا را برای تندروها در هر دو سو باز کرده تا گزینه نظامی را تنها راه خروج از وضعیت فعلی بدانند.
آرایش جنگی؛ از اتاقهای فکرتا میدانهای نبرد
روزنامه نیویورک تایمز به نقل از دو مقام در خاورمیانه بدون ذکر نام، گزارش داده است که آمریکا و اسرائیل در حال آماده شدن برای احتمال از سرگیری حملات علیه ایران هستند؛ حملاتی که به طور بالقوه حتی در هفته پیش رو میتواند شروع شود. به گفته این دو مقام تدارکات آمریکا و اسرائیل، گستردهترین اقدامات آنها برای آمادگی جنگی از زمان برقراری آتشبس است.
این آمادگیها تنها به جابهجایی نیرو محدود نمیشود، بلکه شامل هماهنگیهای دقیق اطلاعاتی و عملیاتی برای ضربه زدن به نقاطی است که در درگیریهای قبلی از تیررس خارج مانده بودند. وزیر دفاع آمریکا هم این هفته در کنگره به قانونگذاران گفته بود که پنتاگون برای سناریوهای مختلف برنامههایی در دست دارد؛ هم برای جابهجایی امکانات نظامی و تشدید جنگ در صورت لزوم و هم برای کاهش و خارج کردن نیروها از منطقه.
نیویورک تایمز به نقل از مقامهای آمریکایی گزارش کرده است که اگر دونالد ترامپ تصمیم به حمله بگیرد، یک گزینه بمباران شدیدتر مراکز نظامی و زیرساختهای ایران است و گزینه دیگر عملیات زمینی برای خارج کردن ذخایر اورانیوم غنیشده ایران که تصور میشود پس از بمباران تاسیسات هستهای ایران در جنگ دوازده روزه زیر آوار مدفون شده است. در همین حال، یک مقام بلندپایه اسرائیلی به کانال۱۲ تلویزیون اسرائیل گفته است که اسرائیل در حال آماده شدن برای از سرگیری «قریبالوقوع» جنگ با ایران است. این مقام اسرائیلی که از او نام برده نشده است، گفت: « آمریکاییها متوجه هستند که مذاکرات با ایران به جایی نمیرسد.» او افزود: «ما برای روزها یا هفتهها جنگ آماده میشویم و منتظر تصمیم نهایی ترامپ هستیم. طی ۲۴ ساعت اطلاعات بیشتری خواهیم داشت.» این اظهارات نشاندهنده نوعی فوریت نظامی است که در آن دیپلماسی تنها به عنوان پوششی برای آمادگیهای نهایی نگریسته میشود.
استراتژی ضربه به شریانهای حیاتی
با بررسی تحلیلها و خبرهای خبرگزاریهای مختلف میتوان به این نتیجه رسید که جنگ جدید ایران و آمریکا ویژگیهای منحصر به فردی خواهد داشت. هم ایران و هم آمریکا برای ضربه زدن به طرف مقابل، برنامههای ویژهای دارند. این برنامهها باید طوری باشد که طرف مقابل در کوتاهترین زمان، بیشترین ضربه را ببیند. ایران احتمالا در جنگ پیش رو، اهداف مهم اسرائیل و کشورهای عربی متحد آمریکا را هدف قرار دهد. بانک اهداف ایران میتواند شامل تاسیسات و نیروگاهها و فرودگاهها و حتی عمق پایگاههای آمریکا در کشورهای منطقه باشد. همچنین، تاسیسات نفتی و حتی خطوط اینترنت در کف خلیج فارس میتوانند جزء اهداف ایران بهشمارآیند. این استراتژی بر پایه فلج کردن زیرساختهای اقتصادی و ارتباطی دشمن بنا شده است تا هزینه جنگ را برای واشنگتن و متحدانش به شدت افزایش دهد.
در آن سو، آمریکا نیز میتواند بانک اهداف خود را داشته باشد. حمله به نیروگاههای ایران، تاسیسات نفتی، گاز و آب از جمله اهداف احتمالی آمریکا در جنگ پیش رو خواهند بود. بنابر طرحهای تدوینشده برای حملات، اهداف شامل زیرساختهای ملی، زیرساختهای انرژی و نیروگاهها هستند. همچنین احتمالا ارتش اسرائیل در حملات مشترک با ایالات متحده برای هدف قرار دادن مقامات ارشد در رهبری ایران تلاش خواهد کرد. به گزارش کانال ۱۳ اسرائیل، ارتش این رژیم امیدوار است که حملات تنها چند روز طول بکشد تا با وارد کردن یک شوک بزرگ، تهران را وادار به عقبنشینی کند. با این حال، تجربه جنگهای قبلی نشان داده است که چنین محاسباتی اغلب با واقعیتهای میدان نبرد فاصله دارد و میتواند منجر به فرسایشی شدن درگیری شود.
راهبرد «شگفتزده خواهید شد»
در جبهه مقابل، مقامات ایران با لحنی بدون ابهام نسبت به هرگونه ماجراجویی جدید هشدار دادهاند. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران در پیامی در شبکه ایکس نوشت: «استراتژی اشتباه و تصمیمهای اشتباه، همیشه نتیجه اشتباه خواهد داشت... ما برای تمام گزینهها آماده هستیم؛ شگفتزده خواهند شد.» این عبارت «شگفتزده خواهید شد» در ادبیات نظامی ایران معمولاً به معنای رونمایی از تسلیحات جدید یا تاکتیکهای پیشبینی نشده در لحظه وقوع درگیری است.
همزمان با گزارشها درباره احتمال از سرگیری جنگ، روزهای گذشته برخی از مقامهای جمهوری اسلامی ایران درباره احتمال آغاز حملات نظامی به آمریکا و کشورهای منطقه هشدار دادند. محمد مخبر، مشاور رهبر با اشاره به حملات متقابل ایران به برخی از کشورهای منطقه در جریان جنگ اخیر گفته است: «پاسخ جمهوری اسلامی به سنگرهای استیجاری سنتکام (فرماندهی مرکزی آمریکا) در جنگ اخیر تمامعیار نبود اما قطعا این خویشتنداری همیشگی نیست.»
مخبر همچنین به صراحت از کشورهایی که خاک خود را در اختیار نیروهای خارجی قرار دادهاند انتقاد کرد و گفت: «ایران سالها به چشم دوست و برادر به آنها نگاه کرد ولی آنها با پیشفروش استقلال خود، حتی خاک و خانههایشان را در اختیار دشمنان فلسطین و ایران قرار دادند.» این سخنان نشاندهنده آن است که در صورت وقوع جنگ، جغرافیای نبرد تنها محدود به مرزهای ایران نخواهد بود. نورنیوز هم به نقل از «یک مقام ارشد نظامی» که نامش آورده نشد، هشدار داده است که در صورت حمله مجدد به ایران «اهدافی که در جریان جنگ ۴۰ روزه، بنا بر ملاحظاتی مورد اصابت قرار نگرفتند، اینبار در اولویت عملیاتی قرار گرفتهاند.» این به معنای آن است که ایران بانک اهداف خود را بازنگری کرده و آماده است تا به نقاط حساستری ضربه بزند.
ناکامی میانجیها و سایه سنگین ترامپ
گمانهزنی در مورد احتمال اقدام نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران در حالی بالا گرفته است که در سفر اخیر دونالد ترامپ به پکن و دیدار او با شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، نتیجه ملموسی در مورد جنگ ایران و بحران تنگه هرمز حاصل نشد.
دونالد ترامپ روز سهشنبه پیش از سفر به چین، یک بار دیگر ایران را تهدید کرد که یا باید با آمریکا توافق کند یا «نابود» خواهد شد. ترامپ پس از بازگشت به آمریکا گفته بود که تعلیق ۲۰ ساله برنامه هستهای ایران را میپذیرد، اما همزمان فشار بر محدود کردن درآمدهای نفتی ایران را افزایش داد. اخیرا ایران پیشنهادهای آمریکا برای رسیدن به توافق را رد کرد و پس از آن هم واشنگتن پیشنهادهای تهران را قابل قبول ندانست. رئیسجمهور آمریکا هفته گذشته آتشبس با ایران را بسیار شکننده توصیف کرده بود.
در این میان، تلاشهای میانجیگرانه نیز با دشواریهای بسیاری روبروست. سفارت پاکستان در ایران اعلام کرد که گفتوگوهای سطح بالا بین تهران و اسلامآباد درباره «تلاشهای میانجیگرانه» در جریان است و وزیر کشور پاکستان در سفری اعلام نشده وارد تهران شد.
منابع پاکستانی به الحدث گفتند: «سفر وزیر کشور پاکستان به ایران با هدف دستیابی به قالب توافقی مشخص انجام میشود. طرف آمریکایی خواستار دریافت پاسخ برای نکات مشخصی در سند مذاکره شده است.» با این حال، رویترز نوشت: «ترامپ تمایل چندانی به نرمتر کردن رویکرد سختگیرانه دیپلماتیک خود در قبال تهران ندارد؛ این وضعیت چشمانداز دستیابی سریع به توافق را تیره میکند.» به نظر میرسد ترامپ میخواهد در برابر ایران چهرهای خطرناک و غیرقابلپیشبینی از خود نشان دهد تا تهران را وادار به عقبنشینی کند، اما مقامهای سابق آمریکایی میگویند این روش احتمالاً مؤثر نخواهد بود.
معادلات منطقهای؛ از امارات تا یمن و لبنان
کشورهای عربی منطقه در وضعیت بسیار دشواری قرار دارند. آنها تلاش دارند وارد درگیری ایران و آمریکا نشوند اما قدرت «نه گفتن» به آمریکا را هم ندارند. در جنگ قبلی، امارات، عربستان، قطر، کویت، بحرین و چند کشور دیگر عربی آسیب دیدند.
در جنگ پیش رو احتمالا، شدت و میزان حملات ایران به امارات بیش از سایر کشورها باشد چرا که امارات بیش از گذشته به اسرائیل و آمریکا نزدیک شده است. ادعای تلگراف به نقل از یک مقام ارشد سابق امنیتی آمریکا مبنی بر اینکه افرادی در حلقه نزدیک ترامپ به امارات پیشنهاد دادهاند که کنترل یکی از جزایر ایران را به دست بگیرد، بر شدت تنشها افزوده است. این در حالی است که مقامات اماراتی اعلام کردند یک حمله پهپادی به آتشسوزی در نزدیکی نیروگاه هستهای براکه منجر شده است که میتواند پیشدرآمدی بر درگیریهای وسیعتر باشد.
در همین حال، احتمال ورود حزبالله و اسرائیل به جنگ شدید و گسترده بسیار زیاد است. اگر درگیری ایران و آمریکا تشدید شود، بعید است آتشبس شکننده لبنان باقی بماند. درگیری شدید در لبنان بیش از همیشه محتمل است. همچنین، یک سورپرایز بزرگ در جنگ پیش رو میتواند ورود یمن به جنگ و بستن تنگه بابالمندب باشد.
ایران در جنگ ۴۰ روزه با بستن تنگه هرمز، بزرگترین ضربه را به ارتش آمریکا زد. این اتفاق ممکن است در جنگ احتمالی پیش رو نیز تکرار شود اما این بار در تنگه بابالمندب و توسط متحد منطقهای ایران یعنی یمن. واکنش ایران بستگی زیادی به کنش آمریکا و اسرائیل دارد اما اگر آمریکا و اسرائیل تصمیم بگیرند که ارتشهای منطقهای متحد خود را وارد درگیری کنند، احتمالا شاهد ورود یمن به درگیریها خواهیم بود.
تابآوری ایران و چالشهای داخلی واشنگتن
آنچه گزینههای واشنگتن را پیچیده میکند، فاصله فزاینده میان گفتههای عمومی دولت ترامپ و گزارشهای محرمانه جامعه اطلاعاتی آمریکا است. ترامپ و وزیر جنگ او، پیت هگست، مدعی هستند که ارتش ایران «متلاشی» شده است، اما ارزیابی محرمانه اطلاعاتی آمریکا که توسط نیویورک تایمز گزارش شد، نشان میدهد ایران دسترسی عملیاتی به ۳۰ سایت از ۳۳ سایت موشکی خود را بازیافته و تقریباً ۷۰ درصد از ذخیره موشکی خود را حفظ کرده است. این سطح غیرمنتظره از تابآوری نشان میدهد که حملات قبلی نتوانستهاند توانمندیهای راهبردی ایران را از بین ببرند. در داخل آمریکا نیز، فشار اقتصادی ناشی از افزایش قیمت بنزین و تورم فزاینده، محبوبیت ترامپ را در آستانه انتخابات تهدید میکند. مدیران وال استریت با نگرانی از ادامه جنگ، از ترامپ میخواهند که هرچه سریعتر راهحلی پیدا کند.
وضعیت فعلی نشاندهنده آن است که منطقه روی یک انبار باروت قرار دارد. ایران با ارائه چارچوب ۱۴ مادهای خود که شامل لغو تحریمها و پرداخت غرامت جنگی است، نشان داده که از مواضع خود عقبنشینی نخواهد کرد. از سوی دیگر، ترامپ با تهدید به «نابودی» و آمادگی برای حملات جدید، به دنبال تحمیل شرایط خود است. با توجه به اینکه هر دو طرف در حال آمادهسازی برای «روزهای بسیار بد» هستند، احتمال وقوع یک جرقه که منجر به انفجاری بزرگ شود، بیش از هر زمان دیگری است.
جنگ احتمالی آینده، نه تنها جغرافیای منطقه، بلکه معادلات قدرت در سطح جهان را نیز بازتعریف خواهد کرد و در این میان، تنگه هرمز و بابالمندب به عنوان گلوگاههای اصلی انرژی جهان، کانون اصلی این نبرد سرنوشتساز خواهند بود. تهران و واشنگتن اکنون در وضعیتی قرار دارند که هر حرکت اشتباهی میتواند منجر به بازگشت به میدان نبردی شود که خروج از آن برای هیچکدام آسان نخواهد بود.
