روزهای دشوار پوتین؛ نشانههای بحران برای اقتصاد روسیه
- مجموعه: اخبار بین الملل
- تاریخ انتشار : دوشنبه, ۰۸ تیر ۱۴۰۵ ۰۸:۵۸
جهان صنعت:در حالی که جنگ فرسایشی میان اوکراین و روسیه همچنان ادامه داشته و دورنمای خاصی نیز از پایان آن نمایان نیست، طی روزهای اخیر و در اقدامی معنادار، نیروهای اوکراینی علاوهبر حمله به عمق خاک روسیه، مخازن سوخت این کشور را نیز هدف حملات گسترده قرار دادهاند بهطوریکه طبق گزارشها تا روز گذشته در هشتاد منطقه این کشور مشکل تامین سوخت گزارش شده است.
در همین رابطه اوکراینیها با موشک کروز به کارخانه اسلحهسازی تیتان- باریکادی حمله کرده و روسها نیز مناطقی از شرق اوکراین را بمباران کردهاند. علاوه بر این روسیه تاسیسات نفتی و گازی متعلق به شرکت ملی نفت و گاز اوکراین را در استانهای پولتاوا و خارکیف مورد حمله قرار دادهاند آنهم در شرایطی که اوکراینیها طی روزهای اخیر علاوهبر حمله پهپادی گسترده به مسکو، برای دومینبار در ماه جاری میلادی، ایستگاه پمپاژ نفت در منطقه ویتوروو را هدف حملات خود قرار دادهاند.
روزهای دشوار پوتین
در همین رابطه طبق گزارشی که اخیرا مجله فارنپالسی منتشر کرده، این روزها برای ولادیمیر پوتین روزهای دشواری است زیرا عملیات نظامی ویژهای که او در سال۲۰۲۲ علیه اوکراین آغاز کرد، اکنون بیش از نبرد اتحاد جماهیر شوروی با آلمان نازی و حتی بیش از کل جنگ جهانی اول طول کشیده است. نیروهای روسیه مدتهاست که دیگر پیشروی چشمگیری در میدان نبرد ندارند حتی برخی دادهها نشان میدهد که نیروهای روسی در ماههای آوریل و مه بخشی از اراضی تحت کنترل خود را نیز از دست دادهاند.
علاوه بر این همزمان با هزینههای جانی و مالی این جنگ برای روسیه، اکنون آنچه بیش از همه برای پوتین نگرانکننده است، تغییر تدریجی فضای داخلی روسیه است. طی سالهای گذشته بخش بزرگی از جامعه روسیه بهدلیل تبلیغات مستمر رسانههای داخلی و همچنین تاثیر محدود جنگ بر زندگی روزمره مردم از تهاجم به اوکراین حمایت میکرد اما اکنون شرایط در حال تغییر است زیرا اوکراین موفق شده جنگ را به داخل خاک روسیه بکشاند.
پهپادهای دوربرد جدید اوکراین که در داخل این کشور طراحی و تولید شدهاند، توانستهاند ضربات جدی بر اقتصاد، زیرساختهای راهبردی و حتی روحیه روانی روسیه وارد کنند. این پهپادها اکنون بهطور منظم اهدافی را در عمق خاک روسیه هدف قرار میدهند، از جمله حمله گستردهای که در اواسط ژوئن بهمسکو انجام شد و بنابر گزارشها، بزرگترین پالایشگاه نفت پایتخت روسیه را چنان آسیب زده است که احتمالا تا سال۲۰۲۷ از مدار بهرهبرداری خارج خواهد بود.
راهبرد جدید کییف تنها به حمله به اهداف نظامی مانند پایگاههای هوایی و سامانههای موشکی محدود نمیشود. یکی از محورهای اصلی عملیاتهای دوربرد اوکراین، پالایشگاههای نفت، خطوط لوله، زیرساختهای صادرات انرژی و انبارهای سوخت روسیه است. در این میان رویترز برآورد کرده که حملات پهپادی اوکراین ظرفیت پالایش نفت روسیه را حدود ۷۰۰هزار بشکه در روز کاهش داده است.
همچنین حملات مهم دیگری نیز در هفتههای اخیر رخ داده است. در نخستین روز برگزاری مجمع بینالمللی اقتصادی سنپترزبورگ در اوایل ژوئن، پهپادهای اوکراینی به یک پایانه نفتی در این شهر حمله کردند. ستونهای عظیم دود سیاه بهوضوح برای مهمانانی که در حال ورود به محل برگزاری اجلاس بودند، قابل مشاهده بود؛ تصویری که بهنوعی نماد انتقال جنگ به قلب یکی از مهمترین مراکز اقتصادی روسیه تلقی شد.
تنها سه روز بعد و بار دیگر در ۲۰ژوئن پالایشگاه نفت آنتیپینسکی در شهر تیومن، واقع در غرب سیبری هدف حمله قرار گرفت. این پالایشگاه روزانه حدود ۱۶۰هزار بشکه نفت خام را به فرآوردههای نفتی تبدیل میکند و بیش از ۱۶۰۰کیلومتر از خط مقدم جنگ فاصله دارد بنابراین همین فاصله جغرافیایی نشان میدهد که پهپادهای اوکراینی اکنون قادرند اهدافی را در عمق خاک روسیه مورد اصابت قرار دهند.
به همین دلیل دامنه نگرانیها به حدی افزایش یافته که حتی تاسیسات انرژی در مناطق بسیار دوردست مانند ولادیوستوک و جزیره ساخالین نیز سرمایهگذاری برای ایجاد سامانههای دفاع ضدپهپادی را آغاز کردهاند؛ امری که نشان میدهد امروز دیگر تقریبا هیچ نقطهای از خاک روسیه را نمیتوان کاملا امن دانست. همزمان با گسترش این حملات فشار اقتصادی بر شهروندان روس نیز رو به افزایش است. گزارشهای مربوط به سهمیهبندی سوخت و کمبود برخی فرآوردههای نفتی، به موضوعی تقریبا روزمره تبدیل شده است. بهعنوان مثال در کریمه که تحت کنترل روسیه قرار دارد سطح ذخایر سوخت به اندازهای کاهش یافته که مقامات محلی فروش سوخت بهعموم مردم را به حالت تعلیق درآوردهاند. در داخل روسیه نیز بیش از نیمی از استانهای کشور نوعی از سهمیهبندی سوخت را به اجرا گذاشتهاند.
براساس آمارهای موجود، تولید گازوئیل روسیه تنها در ماه مه حدود ۱۰درصد دیگر کاهش یافته است. دولت روسیه نیز در واکنش به این وضعیت بهطور موقت صادرات بنزین را ممنوع کرده است؛ تصمیمی که بسیاری از تحلیلگران آن را پیامد مستقیم حملات اوکراین به پالایشگاهها میدانند. این حملات نهتنها ظرفیت پالایش نفت روسیه را کاهش داده بلکه توانایی مسکو برای بهرهبرداری از قیمتهای بالای نفت که در پی تنشهای ژئوپلیتیکی اخیر افزایش یافته را نیز محدود کرده است.
نشانههای بحران برای اقتصاد روسیه
در چنین شرایطی نشانههای این بحران از هماکنون در شاخصهای کلان اقتصادی روسیه آشکار شده است. در ماه آوریل، الویرا نابیولینا، رییس بانک مرکزی روسیه نسبتبه افزایش نرخ تورم و آنچه تضعیف تقریبا دائمی اقتصاد توصیف کرد، هشدار داد. او همچنین اعلام کرد که روسیه برای نخستینبار در تاریخ معاصر خود با کمبود جدی نیروی کار روبهرو شده است. شماری از مقامهای ارشد دولت نیز اذعان کردند که کاهش قابل توجه هزینههای بودجه در سالهای آینده اجتنابناپذیر خواهد بود. بهگفته برخی ناظران، این اعتراف نشاندهنده آن است که حتی در سطوح عالی تصمیمگیری نیز نگرانی درباره توان مالی دولت برای ادامه جنگ رو به افزایش است.
شاخصهای بخش واقعی اقتصاد نیز تصویر امیدوارکنندهای ارائه نمیکنند. آمارها نشان میدهد که حجم ساختوساز واحدهای مسکونی در سهماهه نخست سال جاری نسبتبه مدت مشابه سال قبل، نزدیک به ۴۰درصد کاهش یافته است. علاوه بر این تقاضا برای انبارها و فضاهای تجاری نیز تقریبا به همین میزان افت کرده است؛ موضوعی که از کاهش سرمایهگذاری و کند شدن فعالیتهای اقتصادی حکایت دارد.
از سوی دیگر تعداد پروازهای مسافربری غیرنظامی لغوشده از ابتدای سال تاکنون حدود چهار برابر شده است. افزایش برداشت سپردهها از حسابهای بانکی تجاری نیز به نگرانیهای موجود درباره ثبات مالی دامن زده و نشانهای از کاهش اعتماد بخشی از جامعه به چشمانداز اقتصادی کشور تلقی میشود.
در اوایل همین ماه، شایعات گستردهای در محافل سیاسی و اقتصادی مسکو منتشر شد مبنی بر اینکه ممکن است الویرا نابیولینا بهدلیل هشدارهای مکرر درباره وضعیت اقتصاد، از ریاست بانک مرکزی کنار گذاشته شود؛ هشدارهایی که گفته میشود برای ولادیمیر پوتین و حلقه نزدیکان او خوشایند نیست.
همچنین دولت روسیه برای جبران کسری منابع مالی جنگ، از ثروتمندان و الیگارشها خواسته است مشارکتهای داوطلبانه در تامین هزینههای جنگ داشته باشند. مقامات روس برآورد میکنند که این کمکها تا پایان سال۲۰۲۶ حدود ۴میلیارد دلار برای دولت درآمد ایجاد خواهد کرد.
کرملین همچنین در اقدامی کمسابقه، داراییهای وادیم موشکوویچ، بنیانگذار شرکت بزرگ کشاورزی «روسآگرو» را که ارزشی بیش از ۷میلیارد دلار دارد، مصادره کرده است. این اقدام از نگاه بسیاری از تحلیلگران، تنها یک پرونده حقوقی یا اقتصادی نیست بلکه پیامی هشدارآمیز برای نخبگان اقتصادی روسیه بهشمار میرود.
تضعیف وفاداری سیاسی
در چنین شرایطی است که فارنپالسی در گزارش خود آورده وفاداری سیاسی یک چیز است اما زمانیکه جنگ مستقیما داراییها و ثروت نزدیکان قدرت را هدف قرار دهد، معادلات تغییر میکند. یعنی تا زمانی که هزینههای جنگ بر دوش دولت یا مردم عادی بود، حفظ انسجام در حلقه نخبگان آسانتر بهنظر میرسید اما اکنون که سرمایه و ثروت آنان نیز در معرض تهدید قرار گرفته شکافهای پنهان در ساختار قدرت ممکن است بیش از گذشته آشکار شود.
درواقع افزایش نارضایتی از نحوه مدیریت جنگ توسط پوتین دیگر به محافل خصوصی محدود نیست. ماه گذشته یک بازرگان ارشد روس که نخواست نامش فاش شود به روزنامه فایننشالتایمز گفت: همه عصبانی هستند. او تاکید کرد که تقریبا همه نخبگان اقتصادی در این موضوع اتفاقنظر دارند که وضعیت کنونی یک فاجعه است.
روزنامه گاردین نیز به نقل از یکی دیگر از فعالان اقتصادی روس مدعی شده که در میان نخبگان، این باور بهتدریج در حال شکلگیری است که تصمیمهای غیرمنطقی یکی پس از دیگری اتخاذ میشوند.
همزمان با سختتر شدن شرایط زندگی، آثار جنگ نیز بیش از گذشته وارد زندگی روزمره مردم شده است. در ماه مه دولت روسیه اختیاراتی کمسابقه بهموسسات مالی اعطا کرد. براساس این تصمیم، بانکها و موسسات اعتباری اجازه یافتند برای حفاظت از ساختمانهای خود سامانههای اخلالگر امواج(جمینگ)، تجهیزات پدافند هوایی و حتی سلاحهای گرم در اختیار داشته باشند تا در صورت حمله پهپادهای اوکراینی بتوانند از خود دفاع کنند.
در این میان رفتار شخص ولادیمیر پوتین نیز بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. برخی محافل داخلی مدعی هستند که پوتین امروز درگیر نوعی مدیریت جزئینگر جنگ شده، برای دورههای طولانی از انظار عمومی ناپدید میشود و سپس با حضورهایی غیرمنتظره تلاش میکند تصویری عادی از وضعیت کشور ارائه دهد. گزارشهای متعدد رسانههای غربی نیز حاکی از آن است که نگرانی او درباره امنیت شخصیاش بهطور محسوسی افزایش یافته و دیدار با مقامات و حتی مهمانان خارجی با تدابیر امنیتی بسیار شدیدتری نسبت به گذشته انجام میشود.
در نتیجه ناظران معتقدند در شرایط کنونی، ولادیمیر پوتین دیگر راه خروج آسانی در اختیار ندارد. ادامه جنگ از نظر مالی، جمعیتی و سیاسی روزبهروز پرهزینهتر میشود و افزایش نارضایتی در داخل روسیه نیز این فشار را تشدید کرده است اما از سوی دیگر اقتصاد روسیه در طول سه سال گذشته بهگونهای بازسازی شده که بخش بزرگی از رشد اقتصادی آن اکنون مستقیما به صنایع دفاعی و تولیدات نظامی وابسته است.
البته برخی کارشناسان معتقدند این وابستگی، خود به یک تله اقتصادی تبدیل شده است. بهعنوان مثال اگر دولت روسیه هزینههای نظامی را کاهش دهد یا به توافقی برای پایان جنگ دست یابد، بخشی از موتور محرک اقتصاد کشور نیز از کار خواهد افتاد. کاهش سفارشهای نظامی میتواند به رکود عمیق، افزایش بیکاری و کاهش درآمد شرکتهایی منجر شود که طی سالهای اخیر از قراردادهای کلان دولتی سودهای هنگفتی بهدست آوردهاند بنابراین حتی صلح نیز برای کرملین بدون هزینه نخواهد بود
لذا هرچند پوتین بارها اعلام کرده که آماده مذاکره است اما رفتار عملی او تاکنون نشانهای از تمایل به مصالحه واقعی نشان نداده. او حتی برخی پیشنهادهای صلح ارائهشده از سوی رییسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ را نیز رد کرده است؛ پیشنهادهایی که از نگاه بسیاری از ناظران نسبتبه خواستههای اوکراین امتیازات بیشتری برای روسیه در نظر گرفته بودند. هدف اصلی کرملین همچنان حفظ نفوذ تعیینکننده بر اوکراین و جلوگیری از تبدیل این کشور به یک دولت مستقل و همسو با غرب عنوان میشود.
به همین دلیل است که میتوان نتیجه گرفت تابستان پیشرو برای روسیه میتواند یکی از دشوارترین دورههای جنگ باشد. حملات پهپادی دوربرد همچنان اقتصاد این کشور را هدف قرار خواهند داد، حملات میانبرد مسیر ارتباط زمینی جنوب روسیه با کریمه را تهدید میکنند و همزمان شهروندان روس بیش از گذشته با این واقعیت روبهرو خواهند شد که جنگ نهتنها مطابق وعدههای اولیه پیش نرفته بلکه شاید اساسا تصمیمی اشتباه بوده است.
در همین رابطه طبق گزارش فارنپالسی، هرچه مشکلات روسیه در ماههای آینده عمیقتر شده و گزینههای پیشروی کرملین محدودتر شود، احتمال آنکه پوتین مسیر تشدید تنش را در داخل و خارج از کشور برگزیند، بیشتر خواهد شد.
