راز لوح مسی ۷۰۰ ساله؛ آیا این جنگجوی بومی آمریکا یک زن بوده است؟
- مجموعه: اخبار گوناگون
این اثر باستانی از مس چکش‌کاری‌شده، فردی بومی را به تصویر می‌کشد که لباسی به شکل پرنده بر تن دارد و یک سرِ بریده و یک گرز در دست گرفته است.
یک لوح مسی باستانی که حدود ۱۵۰ سال پیش در گوری متعلق به بومیان آمریکا در ایالت جورجیا کشف شد، ممکن است برخلاف تصور رایج، پیکره یک جنگجوی مرد را نشان ندهد. پژوهشگران با بازبینی جزئیات این اثر معتقدند که شخصیت نقش‌بسته روی آن شاید زنی باشد که با لباس و پوشش آیینی یک جنگجو به تصویر کشیده شده است؛ احتمالی که پرسش‌های تازه‌ای درباره نقش‌های جنسیتی و باورهای فرهنگی جوامع بومی آمریکای شمالی در قرون گذشته مطرح می‌کند.
این اثر که به «لوح مرد پرنده» یا «بردمن» (Birdman) شهرت دارد، صفحه‌ای مسی با نقش برجسته‌ای چکشی‌کاری‌شده است. پیکره اصلی آن فردی را نشان می‌دهد که لباس یا پوششی شبیه پرنده به تن دارد، در دست چپش سری بریده را از موهای آن گرفته و در دست راستش سلاحی شبیه گرز حمل می‌کند.
اثری باستانی با پیشینه‌ای دور و دراز
این لوح در دهه ۱۸۸۰ میلادی به دست جان پی. روگان، باستان‌شناس مؤسسه اسمیتسونین، در جریان کاوش یک گور در محوطه باستان‌شناسی تپه‌های سرخپوستی اتووا در ایالت جورجیا کشف شد. این محوطه زمانی محل زندگی هزاران نفر از بومیان آمریکا بود و از حدود سال ۱۰۰۰ تا ۱۵۵۰ میلادی مسکونی بود.
با این حال، به باور متخصصان، لوح مسی احتمالاً صدها کیلومتر دورتر، در محوطه کاهوکیا در ایالت ایلینوی ساخته شده و سپس از طریق شبکه‌های تجاری به جنوب رسیده است. قدمت آن به قرن سیزدهم میلادی بازمی‌گردد، در حالی که فرد صاحب گور احتمالاً در میانه قرن چهاردهم درگذشته است. بنابراین، ممکن است این لوح پیش از دفن شدن همراه صاحب گور، برای چندین دهه نگهداری شده باشد.
این اثر بخشی از سنت هنری و آیینی گسترده‌ای است که به «مجموعه تشریفاتی جنوب‌شرقی» معروف است. گروه‌های بومی منطقه در آن دوران با یکدیگر ارتباط تجاری داشتند و نمادها و سنت‌های هنری مشترکی را به کار می‌بردند.
لوح مورد بحث با نام «لوح شماره یک روگان» نیز شناخته می‌شود و اکنون در مجموعه موزه ملی تاریخ طبیعی اسمیتسونین در واشینگتن نگهداری می‌شود. ارتفاع آن حدود ۲۸ سانتی‌متر است.
این اثر باستانی از مس چکش‌کاری‌شده، فردی بومی را نشان می‌دهد که لباسی شبیه پرنده بر تن دارد و یک سرِ بریده و یک گرز در دست گرفته است.
چرا هویت جنگجو مورد تردید قرار گرفته است؟
پژوهشگران برای بیش از یک قرن، پیکره روی این لوح را عموماً یک جنگجوی مرد تفسیر می‌کردند. برای نمونه، آدام کینگ، باستان‌شناس، در پژوهشی در سال ۲۰۰۴ نوشت که این لوح احتمالاً نشان یا نمادی از مقام یک رئیس قبیله بوده و به‌عنوان نشانه‌ای از قدرت او در میان ارواح نیاکانش همراه وی دفن شده است.
اما جنسیت فردی که در گور اتووا دفن شده بود، به‌طور قطعی مشخص نیست. از سوی دیگر، در این محوطه گورهای افراد بلندمرتبه هم از میان مردان و هم از میان زنان وجود داشته است.
بیلی فولنسبی، باستان‌شناس، و کیتی بوفورد، تاریخ‌نگار هنر، در پژوهشی در سال ۲۰۱۷ دو لوح مسی کشف‌شده در این محوطه را دوباره بررسی کردند. آن‌ها به ویژگی‌های بدنی پیکره‌ها، از جمله اندام‌های نسبتاً باریک و برجستگی مشخص در ناحیه سینه راست، توجه کردند؛ جزئیاتی که به باور آن‌ها می‌تواند نشان دهد شخصیت روی لوح «مرد پرنده» در واقع زن بوده است.
این تفسیر، برداشت قدیمی از اثر به‌عنوان تصویر یک جنگجوی مرد را به چالش می‌کشد، هرچند به‌تنهایی هویت جنسیتی فرد به تصویر کشیده‌شده را به‌طور قطعی مشخص نمی‌کند.
زنی در نقش جنگجو؛ برداشتی متفاوت از فرهنگ بومیان
فولنسبی و بوفورد احتمال داده‌اند که این پیکره زنی را نشان دهد که نقش و پوشش معمولاً مردانه یک جنگجو را بر عهده گرفته بوده است. آن‌ها در مقاله خود به اصطلاح تاریخی «زن دلیر» یا «زنی با قلب مردانه» اشاره می‌کنند؛ تعبیری که برای برخی زنانی به کار می‌رفت که نقش‌های اجتماعی یا جنگاوری معمولاً مختص مردان را پذیرفته بودند.
در جوامع بومی آمریکای شمالی، افرادی که نقش‌های جنسیتی متفاوتی از هنجارهای رایج بر عهده می‌گرفتند، در برخی زمینه‌ها با مفهوم «دو‌روح» (Two-Spirit) نیز شناخته می‌شوند. این اصطلاح فراگیر را خود بومیان در سال ۱۹۹۰ برای توصیف افرادی ابداع کردند که نقش‌ها یا هویت‌هایی ناسازگار با تقسیم‌بندی‌های جنسیتی متعارف دارند. البته نمی‌توان بدون شواهد بیشتر، این اصطلاح امروزی را مستقیماً به شخصیت تاریخی روی لوح نسبت داد.
این دو پژوهشگر احتمال می‌دهند که اگر پیکره واقعاً زنی با چنین جایگاهی باشد، به تصویر کشیدن او روی شیئی مسی و ارزشمند که همراه فردی بلندمرتبه دفن شده، می‌تواند بازتابی از جایگاه اجتماعی و دستاوردهای زنانی باشد که نقش‌های جنگاوری را بر عهده می‌گرفتند.
نماد پرنده، سلاح و سر بریده چه معنایی دارند؟
شخصیت روی لوح در سنت هنری منطقه با نام‌های مختلفی از جمله جنگجوی رقصان، جنگجوی عقاب و رقصنده شاهین شناخته شده است؛ اما عنوان «مرد پرنده» یا «ستاره صبحگاهی» از همه رایج‌تر است. این پیکره با یک قهرمان اسطوره‌ای در فرهنگ می‌سی‌سی‌پی مرتبط دانسته می‌شود که با کشاورزی و تولد دوباره پیوند دارد.
پوشش پرنده‌مانند، گرز یا سلاح و سر بریده‌ای که شخصیت در دست دارد، از عناصر شاخص این تصویر هستند. همچنین پوشش پایین‌تنه او ممکن است دامن چین‌دار یا لنگی باشد که احتمال داده شده از پوست سر انسان ساخته شده باشد؛ با این حال، این برداشت درباره جنس پوشش قطعی نیست.
این اثر نشان می‌دهد که آثار هنری باستانی همیشه معنایی ساده یا آشکار ندارند. جزئیات ظاهری، زمینه تدفین و مقایسه با آثار مشابه می‌توانند تفسیرهای متفاوتی به دست دهند و گاه برداشت‌های دیرینه را زیر سؤال ببرند.
در نهایت، اینکه شخصیت روی لوح واقعاً زن بوده یا نه، همچنان یک فرضیه پژوهشی است، نه نتیجه‌ای قطعی. با این حال، بررسی دوباره این اثر فرصتی برای شناخت پیچیدگی‌های فرهنگی، آیینی و اجتماعی جوامع بومی آمریکای شمالی در حدود ۷۰۰ سال پیش فراهم می‌کند.
منبع: وب‌سایت علمی لایو ساینس؛ با استناد به پژوهش بیلی فولنسبی و کیتی بوفورد در سال ۲۰۱۷.
