تازه های متفرقه دینی


حوادث ماه صفر

حوادث تاریخی ماه صفر

حوادث تاریخی فراوانی در ماه صفر رخ داده است حوادث تاریخی فراوانی در ماه صفر رخ داده است که در این…


جهانگردي در تاريخ و آيات و روايات



جهانگردی در اسلام,حدیث جهانگردی

 جهانگردي در متون قرآني و حديثي با تعبير هجرت و مهاجرت آمده است

 

 جهانگردي در متون قرآني و حديثي با تعبير هجرت و مهاجرت آمده است و آن براي نخستين بار در تاريخ اسلام در اوايل بعثت اتفاق افتاد; اما به تدريج‏به يک سنت تبديل شد و آثار مطلوبي به جا نهاد که در اين مقاله تفصيل آن خواهد آمد .

 هجرت و جهانگردي يک سنت ديرينه اسلامي است و آثار مطلوبي درپي دارد و بايد شرايط مساعد توسعه آن را فراهم آورد; منتها بايد از آن به نحو شايسته‏ اي بهره برداري کرد .

1 . پيشينه جهانگردي در اسلام
 جهانگردي در اسلام از همان آغاز که با نام هجرت شروع شد. همواره در طول تاريخ اسلام ادامه داشت . گرچه در آغاز براي رهايي از شکنجه و آزار دشمنان صورت مي‏ گرفت، ولي بيشتر هدف از آن تقويت اسلام و نشر آثار و فرهنگ اسلامي بوده ‏است .


نخستين هجرتي که در اسلام رخ داد، هجرت حدود 85 نفر از جوانان تازه ‏مسلمان بود که با دستور پيامبر اسلام مکه را به قصد حبشه ترک گفتند (سيره ابن هشام، ج‏1 ص‏344 - 360) و آيين اسلام به دست اين مهاجرين در ديار حبشه شهرت يافت. در دوران خلفا پس از رحلت پيامبر، هجرت به اطراف کشور و آگاهي از اوضاع و احوال کشورهاي مجاور صورت مي‏ گرفت و از جانب خلفا هيئت‏ هاي رسمي گسيل مي ‏شوند تا کسب اطلاع کرده، ضمنا زمينه را براي توسعه و نشر فرهنگ اسلامي آماده سازند. علاوه بر هيئت‏ هاي سياسي که به منظور بر قراري روابط ديپلماتي اعزام مي‏ شدند، در قرن سوم و چهارم هجري شخصيات بارزي به جهانگردي دست زدند و آثار گران‏بهايي از خود به يادگار گذاردند .


از جمله احمد بن ابي يعقوب ابن واضح يعقوبي (ت حدود 290ق) که او را بحاثة في التاريخ و اخبار البلدان ياد مي ‏کنند . او در دو زمينه تاريخ و جغرافي محقق فرزانه‏اي به شمار مي ‏رود . شرق و غرب کشورهاي آسياي ميانه و دور را گرديده و اطلاعات زيادي فراهم ساخته‏ است . او به تمامي بلاد فارس و ارمنستان و سپس شبه قاره هند و کشورهاي عربي و افريقايي، مغرب و اندلس (اسپانيا) سفرکرده بود و عادت او بر اين بود که از چگونگي احوال و اوضاع اجتماعي - سياسي کشورها به خوبي آگاه شود. از جمله آثار وي تاريخ گسترده اوست که در آن رخدادهاي تاريخي را تا پايان سال 259 آورده ‏است. ديگر کتاب البلدان است که در شناخت اوضاع اجتماعي و فرهنگي و جغرافي شهرها از منابع ارزشمندي به شمار مي‏رود و نيز کتاب اخبارالامم و مشاکلة الناس لزمانهم و کتاب الممالک و المسالک و جز اينها .


ابوالحسن علي بن حسين مسعودي (ت‏346ق) صاحب مروج الذهب از بزرگترين جهانگردان اسلامي به شمار مي‏رود . او را با عنوان الرحالة الکبير والمورخ الخبير ياد مي‏ کنند . او بيشترين کشورهاي مجاور را گرديده و با شخصيات و رجال بزرگ ملاقات داشته و اخبار دست اول رااز افراد ذيربط به دست آورده‏است .


ولادت او در بغداد بود و به مصر و بلاد مغرب سفر نمود و در راه تحصيل دانش تا اقصي بلاد را پيمود. از همان ابتداي قرن چهارم به تمامي بلاد فارس، سپس شبه قاره هند تا آسياي دور و حتي جزيره سيلان و درياي هند سفر کرد. کشور پهناور چين و ماوراي آن را ديد و در اواخر نيمه اول همين قرن تمامي کشورهاي عربي و آسياي ميانه را پيمود و همواره در کسب اطلاعات بود .
او در اين زمينه آثار گران‏بهايي از خود باقي گذارد که از جمله آنها مروج الذهب، اخبار الزمان، التنبيه و الاشراف، و جز آنهاست که امروزه مورد بهره‏برداري بسيار است .


عبيد الله بن خرداد به (ت‏300/280) از ايرانيان دانشمند و جغرافي‏دان بزرگ به شمار مي‏رود . در دائرة‏المعارف اسلامي از او با عنوان جغرافي عظيم من اصل فارسي ياد شده است (ج‏1، ص‏149) . کتاب او المسالک و الممالک و نيز جمهرة انساب الفرس از بهترين کتاب‏ها در اين زمينه شناخته شده است. در دائرة‏المعارف آمده است: «او از معتبرترين افراد مورد وثوق آن زمان بهره گرفته ‏است. سر پرستي پست ويژه در خطه طبرستان و جمع آوري اخبار بلاد و شهرها به دو واگذار شده بود .


بلخي ابوزيد احمد بن سهل (ت‏322ق) جغرافي‏دان معروف در شهرکي به نام شاستيان نزديکي بلخ ديده به جهان گشود. او از دانشمندان به نام و بر مذهب تشيع بود . او و کندي فيلسوف معروف فلسفه و جغرافيا را نزد ابي علي جيهاني فراگرفت. کتاب او به نام صور الاقاليم معروف‏است .


اصطخري ابو اسحاق ابراهيم بن محمد فارسي (ت‏340ق) جغرافي‏دان نامي کتابي با نام تقويم البلدان نگاشته که به نام المسالک و الممالک معروف گشته است. او اين کتاب را مانند سابقين خود با گشت و سياحت در بلاد جمع و تدوين کرده ‏است .


ابن حوقل ابوالقاسم محمد بن حوقل (ت حدود350ق) که با عنوان رحاله جهانگرد سخت‏کوش و جغرافي‏دان فرزانه، مشهور گشته ‏است، تمامي کشورهاي اسلامي را شرقا و غربا پيموده و با دقتي کامل معلومات فراواني از اين کشورها فراهم آورده و از نوشته ‏هاي پيشين خود، مانند نوشته‏ هاي ابن خرداد به و وزير جيهاني و قدامه نيز بهره گرفته‏ است. اصطخري از او خواست تا نقشه ‏هاي جغرافي او را تنظيم دهد و دقت ‏بيشتري بخشد که ابن حوقل تقريبا همان نوشته ‏ها را با معلومات فرآهم آورده خود تکميل و کتاب المسالک والممالک را از رهگذر آن تاليف نمود .


ابو دلف مشعر بن مهلهل خزرجي (ت حدود390ق) شاعري نغز نمکين گفتار که شهره آفاق بود و بيشتر با صاحب بن عباد رفت و آمد داشت و از مساعدت‏هاي وي برخوردار بود و در سفرها از کتاب‏هاي او بهره‏مند مي ‏شد . او شاعر رحاله وصف شده و او اولين جهانگرد اسلامي به شمار آمده است . بيشتر عمر خود را که از نود سال گذشت، در سفرهاي دور و دراز صرف نمود .

 

شوق فراواني در آگاهي يافتن از عادات و رسوم و آداب ملت‏هاي مختلف داشت. عمان و رامهرمز و هند و کشمير و افغانستان را گرديد. سفرنامه او به نام عجائب البلدان معروف‏ است. ياقوت حموي و قزويني صاحب کتاب عجائب المخلوقات از آن بهره جسته ‏اند. ياقوت حموي در وصف شهرک دورق در خوزستان مشاهدات قابل توجهي از کتاب او نقل مي‏کند که از دقت کاملي حکايت دارد .


حکيم ناصر خسرو قبادياني (394 - 481ق) از حکما و متکلمين نامي در قباديان حوالي بلخ تولد يافت . از اوان جواني به تحصيل و علوم و معارف و تحقيق پرداخت و اديب و شاعري فرزانه بود. نخست‏به کارهاي ديواني مشغول و سپس رها کرد و به جهانگردي و سير در آفاق و انفس پرداخت. در سفر هفت ‏ساله خود حجاز، آسياي صغير، سوريه و مصر را ديد و به خطه خراسان رحل اقامت گزيد; ولي آزارها ديد و به ناچار به کنج عزلت در يمکان بدخشان خزيد و سفرنامه معروف خود را در آنجا به سال 444 به رشته تحرير در آورد و ديگر کتاب زادالمسافرين است که پس از مراجعت از سفر خراسان و مازندران و طبرستان نگاشت .


ابوريحان محمد بن احمد بيروني رياضي دان و فيلسوف نامي (362 - 440ق) در بيرون يکي از قلعه‏ هاي داخل حدود خوارزم به دنيا آمد. او را با نام الفيلسوف الرياضي الفلکي الجواب ياد مي‏کنند. «جواب‏» به معناي جهانگرد سخت کوش‏است. ولع شديدي به سير و سياحت و سفر در آفاق داشت. دوستار آگاهي از اوضاع جغرافي و بهره‏ گيري از مظاهر طبيعت‏ بود. سفر پر ثمري به شبه‏ قاره هندوستان داشت و تمامي نواحي آن را گرديد و با آداب و فرهنگ مردم آن زمين پهناور از نزديک آشنا شد و کتاب تحقيق ماللهند او از گران‏بهاترين منابع شناخت احوال و اوضاع هند در آن زمان به شمار مي‏رود .


ابو عبيد بکري عبدالله بن عبدالعزيز اندلسي (ت 487ق) پس از سفرهاي طولاني در شرق و غرب کتابي در شناخت ‏شهرها و کشورها و احوال و اوضاع بلاد به نام المسالک والممالک نگاشت .


ابن جبير ابوالحسن محمد بن احمد کناني اندلسي (540 - 614ق) اديب و شاعري فرزانه و دوستار علم و شناخت آثار و احوال بلاد بود . او را با عنوان رحالة اديب ياد کرده ‏اند. به سير و سياحت علاقه فراوان داشت. سه مسافرت کنجکاوانه به شرق کشورهاي اسلامي دارد که در سفر سوم در اسکندريه بدرود حيات گفت و در همين سفر اخير سفرنامه خود را به نام رحلة ابن جبير با عباراتي نغز و شيوا و پرمحتوا به رشته تحرير در آورد . امتياز آن بر رحله ابن‏ بطوطه صداقت و دقت فراوان و خالي از مبالغه بودن گزارش‏هاي آن است .


ابن سعيد مغربي علي بن موسي ابوالحسن (ت‏685ق) از نواده ‏هاي صحابي جليل عمار بن ياسر مورخ، شاعر، اديب و دانشمندي فرزانه بود. زادگاه او شهرکي در نزديکي غرناطه (اندلس) و در آن ديار شهره آفاق گشت. علاقه فراوان به گشت و سياحت داشت. به کشورهاي اسلامي مصر و عراق و شام سفر طولاني داشت و گزارش‏هاي خود را در اين سفر در کتابي به نام المغرب گردآوري نمود و پيوسته در سير و سفر بود تا در 75 سالگي در دمشق بدرود حيات گفت .


ابن بطوطه محمد بن عبدالله بن محمد (703 - 779ق) جهانگرد نامي تمامي کشورهاي اسلامي و آسياي دور را در مدت 27 سال گرديد و معلومات ارزنده‏اي از اين کشورها و آداب و رسوم ملت‏هاي گوناگون فراهم آورد. او را با نام اميرالرحالين (سرآمد جهانگردان) ياد مي‏ کنند. سفرنامه او نياز به وصف ندارد و از شهرت به سزايي برخوردار است و با ارزشترين سفرنامه‏ هاي علمي به شمار مي‏رود که تا امروز از معلومات و مندرجات آن بهره‏مند مي‏شوند . بسياري از مشاهدات او امروزه در شناخت‏ برخي حيوانات و گياهان، علاوه بر مسايل جغرافي و فرهنگي مورد استفاده ‏است . غربيان به اين سفرنامه عنايت‏خاصي دارند و اين کتاب شهرت جهاني يافته ‏است .


اينها نمونه هايي ‏است از جهانگردان جهان اسلام که جهانگردي را وسيله شناخت و نشر معارف و تبادل افکار و انديشه‏ هاي علمي و فرهنگي قرار داده‏اند و «فسيحوا في الارض; به گشت و گذار در پهناي زمين بپردازيد» (توبه، آيه 2) را به منظور «فانظر الي آثار رحمت الله; آثار گستره رحمت الهي را مشاهده کنيد» (روم، آيه 50) انجام داده‏اند و آيه «ا فلم يسيروا في الارض فتکون لهم قلوب يعقلون بها; آيا در زمين گردش نکرده‏اند، تا دلهايي داشته باشند که با آن بينديشند» (حج، آيه 46) و آيه «قل سيروا في الارض فانظروا کيف بدا الخلق; بگو: در زمين بگرديد و بنگريد چگونه آفرينش را آغاز کرده است‏» (عنکبوت، آيه 20) را نصب العين خود قرار داده ‏اند .

 جهانگردی در اسلام,حدیث جهانگردی

.............

 

2 . آثار مطلوب جهانگردي
 قرآن کريم و روايات، از جهانگردي با نام مهاجرت ياد کرده و به آن ترغيب نموده و آن را از اسباب توسعه فرهنگي و اقتصادي شمرده است: «و من يهاجر في سبيل الله يجد في الارض مراغما کثيرا و سعة; هرکه در راه خدا مهاجرت کند، در پهناي زمين آسايش بيشتر و گشايشي به دست‏ خواهد آورد» (نساء، آيه 100) . اين آسايش و گشايش، هر دو جهت مادي و معنوي را شامل مي‏شود . گسترش اقتصادي (تجارت و صنعت) هماهنگ با گسترش فرهنگي و علمي و سياسي پيش مي‏رود .


جهانگردي در گذشته با عنوان روابط تجاري و اقتصادي صورت گرفته است. تجار مسلمان، پيام اسلام را نيز با خود همراه مي‏بردند و بسياري از ملتها در افريقا و آسياي دور از همين راه به آيين اسلام تشرف يافتند. پس از آن اهداف سياسي و علمي و فرهنگي نيز در جهانگردي مسلمانان مطرح شد و از اين سفرها و جهانگردي‏ها ذخاير فراوان حاصل شد. مسلمانان به مصداق آيه کريمه «يا ايها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثي و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا» (حجرات، آيه 12) نسبت‏به تمدن ملت‏هاي گوناگون آشنايي حاصل کردند و با بهره‏گيري از دستاوردهاي مختلف جهانيان تمدني گسترده و استوار براي خود فراهم ساختند .


در اين آيه يادآور مي‏ شود همه مردم از يک پدر و مادر پديد آمده ‏اند; لذا همه برادر و برابرند، و اين اختلاف نژادها و مليت ‏ها که جهانيان را به دسته ‏ها و گروه‏ هاي گوناگون در آورده، هرگز آنها را از هم جدا نساخته ‏است; بلکه هر گروه بر حسب استعدادها و شرائط موجود خود دستاوردهايي دارند که بايد مورد مبادله قرار گيرد و هر گروه با آشنا شدن با فرهنگ و تمدن ديگر گروه‏ ها، بهترين و شايسته‏ ترين را براي خود انتخاب کنند و با اين انتخاب متقابل، سطح فرهنگ و علم بشري گسترش يافته، روز به روز ارتقا پيدا کند . آيه «فبشر عباد الذين يستمعون القول فيتبعون احسنه; بشارت باد بندگان شايسته مارا که گوش فرا مي‏دهند و بهترين را انتخاب کرده، پيروي مي‏کنند» (زمر، آيه 17 و 18) به همين حقيقت اشارت دارد . اين که آدمي با دستاوردهاي ديگران آشنا شود و بهترين و شايسته ‏ترين آنها را تشخيص داده، برگزيند، انتخاب‏است; نه تقليد .


زنده‏ کردن جهانگردي، اين‏گونه نتايج نيک و شايسته و بلکه ضروري را به دنبال دارد . آورده ‏اند که در سفر پنج فايده‏ است: زدودن غم از دل، کسب معيشت، به دست آوردن علم، آشنايي با فرهنگ ‏هاي گوناگون، دوست‏يابي، آن هم با افراد شايسته که در سفر شناخته مي ‏شوند .


در روايات، تعابيري از قبيل سفر و سير و سياحت و هجرت در طلب علم و کسب معيشت ‏بسيار به چشم مي‏خورد . امام صادق (ع) مي‏فرمايد: «سافروا تصحوا سافروا تغنموا; مسافرت کنيد تا سالم باشيد و مسافرت کنيد تا استفاده ببريد» (محاسن برقي، ج‏2، ص‏345) .


در حديث از پيامبر اکرم (ص) آمده‏است: «اوصي امتي بخمس: بالسمع، والطاعة، والهجرة، والجهاد، والجماعة; من امتم را به پنج چيز سفارش مي‏کنم: به گوش‏فرادادن، فرمانبرداري، جهانگردي، جهاد و وحدت‏» (مستدرک الوسائل، ج‏11، ص‏9) . بي‏ترديد در اين روايت مراد از هجرت هجرت از مکه به مدينه نيست; زيرا «لا هجرة بعدالفتح; پس از فتح مکه هجرت معنا ندارد» (سنن ترمذي، ج‏3، ص‏75) ; لذا مقصود، هجرت از مناطق جهل‏زده به مراکز علمي‏است .

3 . جلب جهانگرد
 در جلب جهانگردان دو هدف اساسي يعني آشنايي با فرهنگ و تمدن ملت‏ها، و نشر تعاليم اسلامي و تبليغ بايد منظور باشد . البته پي‏آمدهاي اقتصادي و سياسي هم به دنبال دارد; ولي هدف اصلي يک کشور اسلامي که داعيه تبليغ رسالت دارد، همان آشنا کردن بيگانگان با فرهنگ و تمدن اسلامي‏است و اهداف ديگر بايستي در رتبه دوم قرار گيرند .


بسياري از بيگانگان آوازه اسلام را از دور شنيده ‏اند; ولي نمي‏دانند چقدر در پيشرفت تمدن بشري تاثيرگذار بوده، و چه نوآوري‏ هايي براي بهتر ساختن حيات جامعه انساني به ارمغان آورده ‏است . آنان نمي‏دانند، اسلام تنها براي ساختن حيات پس از مرگ نيست . «و ابتغ فيما آتاک الله الدار الآخرة و لا تنس نصيبک من الدنيا; و با آنچه خدايت داده سراي آخرت را بجوي و سهم خود را از دنيا فراموش مکن‏» (قصص، آيه 77) .


خداوند انسان را آفريده است تا حيات دنيا را، پيش از حيات آخرت، آباد سازد و آباد ساختن حيات آخرت به آباد ساختن حيات دنيوي بستگي دارد . «هو انشاکم من الارض و استعمرکم فيها; او شما را از زمين پديد آورد و در آن شما را براي آبادساختن آماده کرد .» (هود، آيه 61) ; پس آدمي وظيفه دارد تا در آبادي زمين بکوشد و اين هدف و خواسته خدايي را جامه عمل بپوشاند .


ذوق سرشار و خلاقيت و هنر اسلامي - که بر دست تواناي اسلام‏باوران فرزانه و فرهيختگان شايسته جهان اسلام، چه در رشته ادب يا فرهنگ يا هنر يا علم يا صنعت و آثار هنري و نوشتاري مسلمانان در طول تاريخ با شکوه اسلامي پديد آمده و در ساختن تمدن بشري نقش اساسي داشته و اسلام را دين زندگان معرفي مي‏کند، نه دين مردگان، بايد در معرض و ديد شيفتگان تمدن‏هاي اصيل، و پويندگان آثار هنري و علمي بشر قرار گيرد و اين تنها با جلب جهانگردان شيفته ميسراست . خداوند درباره بيگانگان از دين توحيدي که به محيط اسلامي روي مي‏آورند، مي‏فرمايد: «و ان احد من المشرکين استجارک فاجره حتي يسمع کلام الله ثم ابلغه مامنه ذلک بانهم قوم لا يعلمون ; و اگر يکي از مشرکان از تو پناه خواست پناهش ده تا کلام خدا را بشنود; سپس او را به مکان امنش برسان، چرا که آنان قومي نادانند .» (توبه، آيه‏6)


نيز اسلام تحت عنوان مؤلفة قلوبهم سهمي از زکات را براي کساني که خارج ملت‏اند قرار داده تا دل‏هاي آنان را به سوي اسلام جذب کند و گرايش ديني و اسلامي در درونشان ايجاد نمايد; لذا وظيفه دولت اسلامي‏است تا امکانات جلب جهانگردان را به سرزمين اسلامي - که اصالت اسلامي بر آن حاکم‏است - فراهم سازد .


ضمنا بايستي برنامه جلب جهانگردان بيگانه به گونه‏اي تنظيم شود که بيشتر تحت تاثير قرار گيرند . اگر جلب جهانگردان به گونه‏اي باشد که احيانا فرهنگ منحط خود را در معرض نمايش دلباختگان اجانب قرار دهند و از اين راه عده‏اي فريب خورده شوند و گمان برند فرهنگ و تمدن و آزادي همان‏است که آنان همراه خود آورده ‏اند، در آن صورت خطر عظيمي جامعه اسلامي را تهديد خواهد نمود و مخصوصا قشر زودباور که هنوز در حالت‏خامي به سر مي ‏برند، تحت تاثير قرار گرفته، خواه و ناخواه، گرايش‏هاي اسلامي و ملي آنان به سستي مي ‏گرايد .

4 . نتيجه
 جهانگردي که در آيات و روايات از آن به هجرت و مهاجرت تعبير شده، پيشينه آن به صدر اسلام مي‏رسد که براي اولين‏بار شماري از مسلمان به منطور حفظ جان خود از مکه به حبشه نزد نجاشي رفتند; اما بعد هجرت به يک سنت جاري اسلامي تبديل شد و از اين رهگذر عالمان و جغرافي‏دانان بسياري در ميان مسلمانان ظاهر شدند و آثار گران‏سنگي به جا نهادند. هجرت و جهانگردي با اهداف مختلفي صورت گرفته است . گاهي به قصد حفظ جان و گاهي به منظور تجارت و زماني به نيت طلب علم و باري به جهت تبليع دين بوده است . اين پديده مي‏تواند آثار مطلوبي بر جاي نهد . از سويي رونق اقتصادي و از سويي ديگر تبادل علمي و فرهنگي به دنبال داشته باشد . منتها نبايد وسيله هجمه فرهنگي قرار بگيرد; بلکه بايد از رهگذر آن فرهنگ قرآني و اسلامي ترويج پيدا کند .

 

=====================================
منابع
قرآن کريم
نهج‏البلاغة، تحقيق شيخ محمد عبده، بي‏چا، بيروت، دار المعرفة، بي‏تا
دائرة‏المعارف الاسلامية، ترجمه عربي
آقابزرگ تهراني، محمدمحسن; الذريعه الي تصانيف الشيعه، چ‏3، بيروت، دارالاضواء، 1403ق
ابن‏الاثير، علي بن‏ابي الکرم; الکامل في التاريخ، بي‏چا، بيروت، دارصادر، بي‏تا، افست‏بيروت، دارالفکر، 1402 ق
ابن حجر، احمد بن علي; تهذيب التهذيب، بي‏چا، بي‏جا، دارالکتاب الاسلامي لاحياء و نشر التراث الاسلامي، بي‏تا
ابن‏خلدون، عبدالرحمن (ت‏808ق)، مقدمة ابن‏خلدون، بي‏چا، بيروت، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات، بي‏تا
ابن‏کثير، اسماعيل بن عمر; البداية والنهاية، ط‏1، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1408ق
ابن‏هشام حميري، عبدالملک; سيرة النبي (ص)، بي‏چا، مصر، مکتبة محمد بن علي صبيح، و اولاده، 1383ق
امين عاملي، سيد محسن; اعيان الشيعة، بيروت، دارالتعارف، بي‏تا
برقي، احمد بن محمد بن خالد; المحاسن، بي‏چا، تهران، دار الکتب الاسلامي، بي‏تا
بغدادي، اسماعيل پاشا; ايضاح المکنون، بي‏چا، بيروت، دار احياء التراث العربي، بي‏تا
ترمذي، عيسي بن محمد; سنن الترمذي، ج‏5، بي‏چا، استانبول، گاگري يايينلار، 1401ق
حاجي خليفه; کشف الظنون عن اسامي الکتب و الفنون، بي‏چا، بيروت، دار احياء التراث العربي، بي‏تا
حر عاملي، محمد بن‏حسن; وسائل الشيعه الي تحصيل مسائل الشريعه، ط‏5، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1403 ق
خطيب بغدادي، احمد بن‏علي; تاريخ بغداد، بي‏چا، بيروت، دارالکتب العلميه، بي‏تا
ذهبي، محمد بن‏احمد; سير اعلام النبلاء، ط‏7، بيروت، مؤسسة الرساله، بي‏تا
زرکلي، خيرالدين; الاعلام، ط‏7، بيروت دارالعلم للملايين، 1986م
سهيلي; الروض الانف، بي‏چا، القاهرة، مکتبة ابن‏تيمية، 1410ق
کحاله، عمررضا; معجم المؤلفين، بي‏چا، بيروت، دار احياء التراث العربي، بي‏تا
مجلسي، محمد باقر; بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمة الاطهار، ط‏2، بيروت، مؤسسة الوفاء، 1403ق و ط‏3، بيروت، دار احياء التراث العربي، بي‏تا
مسعودي، علي بن‏حسين; مروج الذهب و المعاون الجواهر، ج‏2، ط‏2، مصر، موسسة السعادة، 1384ق
نديم، محمد بن‏اسحاق; الفهرست، تحقيق رضا تجدد، بي‏چا، تهران، بي‏نا، 1350ش و بي‏چا، بيروت، دارالمعرفه، بي‏تا
نوري، ميرزاحسين; مستدرک الوسائل و مستبط الوسائل، بي‏چا، بيروت، مؤسسة آل البيت لاحياء التراث، بي‏تا
فصلنامه هفت آسمان شماره 1

منبع: rasekhoon.net

----------------        سیــاست و اقتصــاد با بیتوتــــه      ------------------



----------------        همچنین در بیتوته بخوانید       -----------------------