دم جداشده مارمولک در کهربای ۹۹ میلیون‌ساله؛ شاهدی مستقیم از فرار با خودبُری
- مجموعه: اخبار گوناگون
قطعه کهربای مورد بررسی؛ عکس: Dolev Fabrikant، منتشرشده در گزارش زومیت
زومیت در گزارشی درباره پژوهش منتشرشده در Palaeontologia Electronica، از دم مارمولکی خبر داده که حدود ۹۹ میلیون سال در کهربا محفوظ مانده است. موضوع کشف، قدیمی‌ترین زمان احتمالی پیدایش خودبُری نیست؛ اهمیت نمونه در آن است که پژوهشگران بقایای خودِ دم جداشده و نشانه‌های بافتی رویداد را در اختیار دارند. شواهد قدیمی‌تر، عمدتاً از ساختار اسکلت یا بازسازی دم استنباط می‌شدند.
آنچه در ابتدا چوب یا حشره به نظر می‌رسید
طبق گزارش آی‌اف‌ال‌ساینس، دولو فابریکانت، دانشجوی دکتری، روی جسمی محبوس در کهربا فلس‌هایی دید و بررسی دقیق‌تر، ماهیت آن را آشکار کرد. قطعه تنها حدود ۱۸ میلی‌متر عرض دارد و کدری آن، دیدن محتویات را دشوار کرده بود. به همین علت، جسم در نگاه اولیه می‌توانست تراشه‌ای چوب یا بخشی از یک حشره به نظر برسد؛ تشخیص از مشاهده جزئیات فلس‌ها آغاز شد.
پژوهشگران برای دیدن درون نمونه، به سراغ میکرو سی‌تی رفتند. در این روش، تصاویر اشعه ایکس از جهت‌های متعدد کنار هم قرار می‌گیرند تا ساختار سه‌بعدی بازسازی شود. مزیت آن برای چنین فسیل کوچکی، بررسی جزئیاتی است که زیر سطح کهربا پنهان‌اند، بدون آنکه برای دسترسی به دم، قطعه منحصر‌به‌فرد شکافته و آسیب‌دیده شود.
حلقه بافتی چه چیزی را نشان می‌دهد؟
در مقاله اصلی، سطح جدایی نسبتاً منظم و حلقه‌ای گوه‌مانند از بافت ماهیچه‌ای در اطراف محل قطع توصیف شده است. شباهت این آرایش به دم‌های خودجداشده مارمولک‌های زنده، همراه با نبود الگوی معمول پارگی و له‌شدگی، مبنای تفسیر پژوهشگران است: جدایی، با سازوکار خودبُری سازگار است و صرفاً شکستگی اتفاقی پس از مرگ تلقی نمی‌شود. الگوی زیگزاگی ماهیچه‌ها نیز در بررسی دیده شده است.
خودبُری به این معناست که جانور، در واکنش دفاعی، بخشی از دم را در محل‌های آماده جدایی از دست می‌دهد. این فرایند با قطع تصادفی یک عضو تفاوت دارد. مرور پژوهشی آناتومی و بافت‌شناسی خودبُری در مارمولک‌ها توضیح می‌دهد که ساختمان دم، برای محدودکردن آسیب به بافت‌های مجاور و خون‌ریزی سازگاری‌هایی دارد. محل جدایی می‌تواند میان مهره‌ها یا در نقاطی از خود مهره قرار داشته باشد.
در گونه‌های برخوردار از این توانایی، انقباض ماهیچه‌ها به بسته‌شدن رگ‌ها کمک می‌کند و برخی گونه‌ها زخم را با لایه پوست می‌پوشانند. حدود دوسوم مارمولک‌های امروزی چنین راهبردی دارند. جداشدن دم می‌تواند برای جانور فرصت رهایی ایجاد کند، اما مشاهده یک دم فسیلی، به‌تنهایی سرنوشت بعدی صاحب آن یا میزان موفقیت فرارش را نشان نمی‌دهد. بنابراین، زنده‌ماندن قطعی همین مارمولک از نمونه قابل اثبات نیست.
پیشینه‌ای قدیمی‌تر از سن این کهربا
زومیت به سابقه احتمالی دست‌کم ۲۴۰ میلیون‌ساله این سازوکار اشاره می‌کند: توانایی‌های مرتبط در برخی خویشاوندان مارمولک، از جمله مارها و سوسمارهای پل‌دماغی دیده می‌شود، اما در کروکودیل‌ها و لاک‌پشت‌ها وجود ندارد. پژوهش درباره خزندگان پرمین نیز در مهره‌های دم کاپتورینوس (Captorhinus)، با قدمت حدود ۲۸۰ میلیون سال، نقاط ضعف سازگار با جدایی دم گزارش کرده است. این شواهد، استنباطی از قابلیت جانورند.
نمونه‌های دیگری با انتهای دم غضروفی شناخته شده‌اند. چون دم بازسازی‌شده معمولاً از نظر اسکلت با دم نخستین تفاوت دارد و می‌تواند غضروفی باشد، چنین فسیل‌هایی از ازدست‌دادن و رشد مجدد دم حکایت می‌کنند. مرور آناتومی بازسازی نیز تأکید دارد که عضو تازه، با وجود شباهت ظاهری، در سازمان استخوان‌بندی، ماهیچه و نخاع دقیقاً نسخه دم اولیه نیست. ارزش نمونه جدید، ثبت خود جدایی است، نه صرفاً بازسازی پس از آن.
علت جدایی و منشأ کهربا همچنان قطعی نیست
دو سناریو مطرح است: حمله شکارچی و رهاشدن دم در شیره درخت، یا گیرکردن دم در شیره و رهایی جانور با خودبُری. شکاف بخش میانی دم ممکن است به شکار یا آسیب بعدی مربوط باشد؛ آن را نباید با محل خودبُری یکی دانست. شیره پس از سخت‌شدن، این بخش کوچک از بدن را تا امروز حفظ کرده است، اما انتخاب قطعی میان دو روایت ممکن نیست.
زومیت و آی‌اف‌ال‌ساینس یادآور شده‌اند که تجارت کهربای میانمار به‌دلیل احتمال تأمین مالی گروه‌های مسلح محل مناقشه است و بعضی مجلات چنین پژوهش‌هایی را نمی‌پذیرند. خرید نمونه در ۲۰۲۲ از فروشنده‌ای چینی گزارش شده است. گزارش خبری، زمان استخراج ادعایی فروشنده را اوایل ۲۰۱۷ می‌داند، درحالی‌که مقاله اصلی از تأیید کتبیِ منشأ پیش از ۲۰۱۷ سخن می‌گوید؛ تأیید مستقل تاریخ ارائه نشده است.
