بزرگترین «شهابسنگ» جهان که از 80 هزار سال قبل از جایش تکان نخورده است
- مجموعه: اخبار گوناگون
نکته عجیب در مورد این شهابسنگ این است که هیچ دهانه برخوردی آشکاری در اطراف آن وجود ندارد. شکل پهن و تخت هابا شاید باعث شده باشد هنگام عبور از جو بخش بزرگی از سرعت خود را از دست بدهد و در نهایت نه مانند یک پرتابه کیهانی فوقسریع، بلکه بیشتر شبیه سندانی عظیم بر سطح زمین فرود آمده باشد. البته این تنها یک بازسازی علمی محتمل است، نه رویدادی که کسی شاهد آن بوده باشد.
به گزارش فرادید؛ روایت رایج در مورد کشف «هابا» از سال ۱۹۲۰ آغاز میشود؛ زمانی که کشاورزی به نام یاکوبوس هرمانوس بریتس در مزرعه هابا وست مشغول شخمزدن زمین بود. گفته میشود گاوهایی که گاوآهن را میکشیدند ناگهان به قطعهای فلزی و مدفون برخورد کردند و حرکتشان متوقف شد. پس از کنار زدن خاک، مشخص شد این جرم یک شهابسنگ آهنی است. این روایت طی دههها بارها تکرار شده است.
با این حال، اسناد تاریخی روایت متفاوتی را نیز مطرح میکنند. بازسازی انجامشده توسط پیتر اسپارگو فیزیکدان، به گزارشی دستاول از خود بریتس در موزه گروتفونتین اشاره دارد. بر اساس این روایت، بریتس هنگام شکار متوجه سنگی شد که بخشی از آن بیرون از خاک بود. او با چاقو سطح آن را خراش داد تا اینکه فلز نمایان شد. در این روایت، خبری از برخورد گاوآهن نیست.
این اختلاف، سال و محل کشف یا هویت شهابسنگ را تغییر نمیدهد. با این حال، بهتر است برخورد گاوآهن را روایت مشهور کشف هابا بدانیم، نه روایتی قطعی و بدون اختلاف. هابا در سال ۱۹۲۰ و در مزرعهای که نام خود را از آن گرفته بود، در زمانی که نامیبیا تحت اداره آفریقای جنوب غربی قرار داشت، توجه جامعه علمی را به خود جلب کرد.
۶۰ تن؛ یک برآورد تقریبی
پایگاه داده بولتن شهابسنگها، هابا را یک شهابسنگ آهنی حدود ۶۰ تنی از گروه شیمیایی چهار بی ثبت کرده است. با این حال، عدد ۶۰ تن تقریبی است؛ زیرا هابا هرگز روی ترازوی معمولی قرار نگرفته و برآوردهای تاریخی درباره جرم آن متفاوت بودهاند. علاوه بر این، بخشی از ماده آن در جریان نمونهبرداریهای علمی، برداشتن قطعات بهعنوان یادگاری و حتی تخریبهای عمدی از بین رفته است.
سطح اصلی هابا حدود ۲٫۷ در ۲٫۷ متر وسعت دارد و ضخامت آن تقریباً یک متر است. آهن و نیکل عناصر اصلی تشکیلدهنده آن هستند. ترکیب شیمیایی هابا نشان میدهد که این جرم احتمالاً از بخش درونی و تفکیکشده یک جرم مادر باستانی سرچشمه گرفته است؛ جرمی که در نخستین مراحل شکلگیری منظومه شمسی، فلز و سنگ در آن از یکدیگر جدا شده بودند.
عنوان «بزرگترین شهابسنگ دستنخورده» نیز نیازمند توضیح است. برخی سقوطهای شهابسنگی در مجموع جرم بیشتری داشتهاند، اما این جرم میان قطعات متعدد تقسیم شده است. هابا رکورددار بزرگترین قطعه شهابسنگی است که بهصورت یک توده واحد و تقریباً سالم باقی مانده است.
بزرگترین شهابسنگی که همچنان در محل سقوط خود قرار دارد
هابـا در این زمینه تفاوت چشمگیری با شهابسنگ آهنی مشهور «آهنگیتو» دارد. آهنگیتو، تودهای آهنی با وزن حدود ۳۱ تن که در گرینلند پیدا شده بود، در دهه ۱۸۹۰ پس از سالها تلاش به نیویورک منتقل شد. اما هابا که تقریباً دو برابر آن جرم دارد، همچنان در همان جایی قرار گرفته که به زمین رسیده است.
البته «هرگز جابهجا نشده» به این معنا نیست که هابا کاملاً دستنخورده باقی مانده است. اطراف آن حفاری شده، بخشهایی از خاک پیرامونش کنار زده شده و پژوهشگران نیز نمونههایی از آن برداشتهاند. در سال ۱۹۵۵، دولت آفریقای جنوب غربی هابا را یک اثر ملی اعلام کرد و در دهه ۱۹۸۰ نیز اقدامات حفاظتی انجام شد که آمفیتئاتر سنگی امروزی را در اطراف آن شکل داد.
حفظ هابا در محل اصلی خود اهمیت علمی زیادی دارد؛ زیرا انتقال آن میتوانست بخش مهمی از اطلاعات مربوط به نحوه رسیدنش به زمین را از بین ببرد. وضعیت افقی شهابسنگ، عمق دفن شدن آن و رسوبات کلسیتی اطرافش همگی برای بازسازی مسیر سقوط و برخورد آن اهمیت دارند. در واقع، محل کنونی هابا آخرین شواهد فیزیکی از سقوطی را در خود حفظ کرده که هیچ انسانی شاهد آن نبوده است.
چرا دهانه برخوردی وجود ندارد؟
در اطراف هابا هیچ دهانه برخوردی، دیواره برجسته یا نشانه آشکاری از یک برخورد شدید دیده نمیشود. این واقعیت قطعی است، اما علت آن همچنان مشخص نیست. برخی روایتهای عمومی میگویند هابا اساساً دهانهای ایجاد نکرده است، اما پژوهشگران با احتیاط بیشتری با این موضوع برخورد میکنند و علت نبود دهانه قابل مشاهده را نامعلوم میدانند.
چشمانداز زمین در طول دهها هزار سال میتواند بهشدت تغییر کند. خاک روی سطح انباشته میشود، رسوبات کلسیتی شکل میگیرند و فرسایش میتواند فرورفتگیهای سطح زمین را بهتدریج از بین ببرد. بنابراین نبود دهانه قابل مشاهده لزوماً به این معنا نیست که هابا از ابتدا هیچ دهانهای ایجاد نکرده است.
با این حال، باقی ماندن یک شهابسنگ عظیم و تقریباً سالم در کنار نبودِ دهانهای آشکار نشان میدهد که هابا با سرعت معمول برخورد اجرام سیارکی به زمین نرسیده است.
سقوطی شبیه فرود یک سندان عظیم
یکی از جذابترین فرضیهها درباره هابا به شکل غیرمعمول آن مربوط میشود. میزان مقاومت جو در برابر یک جرم تا حدی به سطحی بستگی دارد که جرم در مسیر حرکت خود به سمت هوا قرار میدهد. هابا بهدلیل شکل بسیار پهن و تخت خود، ساختاری شبیه یک صفحه ضخیم دارد.
اگر هابا هنگام ورود به جو، سطح پهن خود را رو به جریان هوا حفظ کرده و با زاویهای کم به سمت زمین حرکت کرده باشد، جو میتوانسته بخش بسیار زیادی از سرعت آن را بگیرد. در چنین شرایطی، این جرم عظیم ممکن بود بخش قابلتوجهی از ویژگیهای یک پرتابه فوقسریع را از دست بدهد و با سرعت بسیار کمتری به سطح زمین برسد.
مارتین بیچ، پژوهشگر حوزه شهابسنگها، در سال ۲۰۱۳ چنین سناریویی را در یک مطالعه علمی بررسی کرد. مدل او به شرایط خاصی نیاز داشت: سرعت اولیه نسبتاً پایین، زاویه ورود کم، قرار گرفتن بیشترین سطح ممکن در برابر جریان هوا و پایداری آیرودینامیکی. بر اساس این مدل، جرم هابا پیش از ورود به جو میتوانسته حدود ۵۰۰ تن باشد و سرعت برخورد نهایی آن به کمتر از چند صد متر بر ثانیه رسیده باشد.
تعبیر «فرود یک سندان عظیم» دقیقاً به همین معناست. هابا احتمالاً بخش عمده سرعت فوقالعاده بالای اولیه خود را در جو از دست داده و بهجای آنکه مانند یک پرتابه کیهانی معمولی منفجر شود، بهصورت تودهای سنگین و فشرده به زمین رسیده است.
البته این به معنای سقوط آرام آن نبوده است. مدل بیچ همچنان ایجاد دهانهای حدود ۲۰ متر عرض و پنج متر عمق را محتمل میدانست؛ دهانهای که با گذشت هزاران سال ممکن است در اثر فرسایش و تغییرات محیطی از بین رفته باشد.
برآورد سن سقوط هابا بر اساس ایزوتوپهای رادیواکتیو موجود در آهن آن، بهویژه نیکل-۵۹، انجام شده است. اندازهگیریهایی که در دهه ۱۹۶۰ گزارش شدند، نشان میدادند که سقوط این شهابسنگ احتمالاً در فاصلهای معادل حدود یک نیمهعمر این ایزوتوپ رخ داده و بنابراین میتوان برای آن حداکثر سنی نزدیک به ۸۰ هزار سال در نظر گرفت.
این دادهها نمیتوانند سال، فصل یا حتی هزاره دقیق سقوط را مشخص کنند. بنابراین عبارت «احتمالاً کمتر از ۸۰ هزار سال پیش» دقیقترین بیان برای سن سقوط هابا است.
البته این سن مربوط به زمان رسیدن شهابسنگ به زمین است، نه زمان شکلگیری خود آن. فلز تشکیلدهنده هابا، مانند سایر شهابسنگهای آهنی، در نخستین مراحل تاریخ منظومه شمسی شکل گرفته و میلیاردها سال پیش از سقوط آن در نامیبیا وجود داشته است.
