رد زهر گیاهی روی ابزارهای سنگی عربستان، احتمال شکار با سلاح زهرآلود را مطرح کرد
- مجموعه: اخبار گوناگون
به گزارش زومیت به نقل از لایوساینس، بررسی ابزارهای سنگی محوطه عروق الجلیبه در جنوب عربستان سعودی نشانه‌هایی از یک ماده گیاهی سمی را آشکار کرده است. پژوهشگران با توجه به محل بقایا و شیوه استفاده تاریخی از همان گیاه، احتمال می‌دهند بعضی نوک‌های سنگی برای شکار با زهر به کار می‌رفته‌اند. نتایج این پژوهش در نشریه Science منتشر شده است. هنوز هم سن خود ابزارها و هم نقش ماده گیاهی در شکار نیاز به بررسی بیشتری دارد.
دریاچه‌ای در بیابان امروزی ربع‌الخالی
محوطه عروق الجلیبه در ربع‌الخالی قرار دارد. در محیط خشک امروزی به‌سختی می‌توان چشم‌اندازی را تصور کرد که داده‌های زمین‌شناسی برای حدود ۱۲۵ هزار سال پیش ترسیم می‌کنند. آن زمان دریاچه‌ای آب‌شیرین با مساحت حدود ۳۴۰ کیلومتر مربع در این منطقه وجود داشت. عمق آب در بخش‌هایی از دریاچه به ۲۹ متر می‌رسید. فسیل‌های محوطه از حضور اسب آبی، گاومیش، شترمرغ، شتر و غزال در اطراف این پهنه آبی حکایت دارند. حضور این جانوران در کنار بقایای دریاچه، تصویری از عربستان در یکی از دوره‌های مرطوب‌تر آن ارائه می‌کند.
باستان‌شناسان بیش از ۵۵۰۰ دست‌ساخته سنگی در محوطه پیدا کردند. پژوهشگران در بررسی نمونه‌ها به ابزارهای نوک‌تیزی برخوردند که برخی از آن‌ها نشانه‌هایی سازگار با برخورد به بدن جانور داشتند. در بررسی میکروسکوپی، نزدیک نوک بعضی ابزارها بقایایی از بافت جانوری دیده شد. یکی از نمونه‌های تصویری پژوهش، نوک سنگی وابسته به فرهنگ موستری است. شکل نوک‌ها، آثار برخورد و بقایای بافتی، زمینه بررسی کاربرد احتمالی آن‌ها در شکار را فراهم کرد.
رد یک گیاه سمی روی نوک ابزارها
در بعضی نوک‌های سنگی، آزمایش‌ها ترکیباتی را نشان دادند که با درخت Acokanthera schimperi مرتبط‌اند. این گیاه در بخش‌هایی از آفریقا و جنوب شبه‌جزیره عربستان می‌روید و استفاده از عصاره سمی آن برای شکار سابقه دارد. شکارچیان در آفریقا عصاره درخت را به سر نیزه یا نوک پیکان می‌زدند تا جانور شکارشده را از حرکت بیندازند یا از پا درآورند. سابقه این کاربرد یکی از دلایلی است که پژوهشگران احتمال آغشته‌کردن عمدی ابزارهای عروق الجلیبه به ماده سمی را مطرح کرده‌اند.
با این حال هنوز روشن نیست ساکنان باستانی چگونه این ماده را آماده می‌کردند یا اصلاً آن را عامدانه به نوک سلاح می‌زدند. مقدار اثرگذاری احتمالی زهر در شکار نیز مشخص نشده است. کریس کلارکسون، باستان‌شناس مؤسسه ژئوانسان‌شناسی ماکس پلانک و از نویسندگان مقاله، اهمیت ممکن این نمونه‌ها را با مقایسه‌ای زمانی توضیح داده است. پیکان‌های زهرآلود شناخته‌شده در آفریقای جنوبی حدود ۶۰ هزار سال قدمت دارند. اگر سن ۱۲۵ هزار سال برای ابزارهای عربستان تأیید شود، فاصله میان این دو شاهد به حدود ۶۵ هزار سال خواهد رسید.
چه چیزی درباره سازندگان ابزارها می‌دانیم؟
در این محوطه، در کنار سنگ، بقایایی از چوب، الیاف گیاهی و صمغ هم حفظ شده است. کلارکسون می‌گوید از بین رفتن مواد آلی در بیشتر محوطه‌های باستانی، بخشی از فنون انسان‌های اولیه را از دید پژوهشگران پنهان کرده است. یافته‌های ربع‌الخالی از این نظر اهمیت دارند که احتمال کاربرد چند ماده در یک ابزار را پیش می‌کشند. در چنین ترکیبی، سنگ می‌توانست در کنار چوب، الیاف گیاهی یا صمغ قرار بگیرد و ماده سمی نیز احتمالاً جزئی از فناوری شکار بوده است. هر یک از این موارد همچنان باید با شواهدی که از خود ابزارها به دست می‌آید ارزیابی شود.
هیچ استخوان یا بقایای انسانی در محوطه پیدا نشده و هویت سازندگان از راه مستقیم مشخص نیست. یکی از احتمال‌های مطرح، ساخت ابزارها به دست انسان خردمند است. این فرضیه بر شواهد دیگری استوار است که از حضور انسان خردمند در جنوب‌غرب آسیا، پس از خروج از آفریقا، در همان دوره حکایت دارند.
قدمت ابزارها چگونه روشن می‌شود؟
جفری رز، باستان‌شناس دانشگاه آلگاروه پرتغال که در این پژوهش مشارکت نداشت، میان تاریخ‌گذاری دریاچه و تاریخ‌گذاری ابزارها تفاوت می‌گذارد. به گفته او، نمونه‌های بررسی‌شده از سطح زمین جمع‌آوری شدند و از لایه‌های تاریخ‌گذاری‌شده به دست نیامدند. عدد ۱۲۵ هزار سال به دریاچه باستانی مربوط است و برای نسبت دادن آن به ابزارها به شاهد دیگری نیاز است. کاوش در لایه‌های دست‌نخورده می‌تواند ابزارهای مدفون، فسیل‌های بیشتر و شاید بقایای انسانی را آشکار کند. تحلیل دقیق‌تر مواد روی تیغه‌ها نیز برای تعیین منشأ بقایا و بررسی فرضیه شکار با زهر اهمیت دارد.
با وجود این ابهام‌ها، دریاچه و فسیل‌ها نشان می‌دهند که بخش‌هایی از عربستان در دوره‌های مرطوب زیستگاه‌هایی با منابع آب و جانوران متنوع بوده‌اند. چنین محیطی می‌توانسته در مسیر جابه‌جایی جمعیت‌ها میان آفریقا و آسیا امکان زندگی و استفاده از منابع محلی را نیز فراهم کند.
سرنیزه‌ای سنگی متعلق به فرهنگ موستری، کشف‌شده در منطقه عروق الجلیبه
