کارزار تهرانی‌ها علیه سنگ‌فرش باغچه‌ها؛ پژوهش‌ها از آسیب به درختان چه می‌گویند؟

مجموعه: اخبار اجتماعی

تاریخ انتشار : سه شنبه, ۱۲ آبان ۱۴۰۵ ۲۲:۰۳

به گزارش پیام ما، کارزاری با امضای حدود ۹۰۰ شهروند تهرانی، از مدیریت شهری خواسته اجرای سنگ‌فرش در جوی‌ها و باغچه‌ها را متوقف کند. یکی از مصداق‌های مطرح‌شده، خیابان شریعتی است؛ جایی که به گفته امضاکنندگان، بستر باز اطراف درختان کوچک‌تر شده و سطحی سخت داخل جوی به وجود آمده است. گزارش، این مطالبه را در کنار یافته‌های سه پژوهش دانشگاهی درباره رشد درخت و وضعیت ریشه بررسی می‌کند.

مطالبه کارزار؛ توقف طرح و احیای بستر خاکی

شهروندان می‌گویند فقط ادامه ندادن عملیات کافی نیست و سنگ‌فرش‌های اجراشده نیز باید دست‌کم در محدوده سایه‌انداز درختان باز شوند تا خاک دوباره نفوذپذیر شود. نگرانی آن‌ها، علاوه بر کوچک شدن فضای باز، به آسیب احتمالی گودبرداری و سیمان‌ریزی به ریشه‌ها مربوط است.

محدوده‌های مورد اشاره فقط شریعتی نیستند. میدان تجریش، جوی ولیعصر، خیابان‌های سنایی، خردمند، فلسطین و قنبرزاده، بلوار لاله و گل‌ها در منطقه ۲۱ و فضای سبز میانی اتوبان نواب هم در متن کارزار آمده‌اند. آسیب و خشک‌شدن درختان و پوشش گیاهی این نقاط، ادعای مطرح‌شده از سوی نویسندگان کارزار است.

آن‌ها افزایش دما، کم‌آبی، آلودگی هوا، فرونشست و فشار اقتصادی را دلایلی برای مقدم دانستن حفاظت از ظرفیت موجود تهران می‌دانند. از این نگاه، نگهداری درختان و بسترهای نفوذپذیر باید به تاب‌آوری شهر کمک کند و اجرای عملیات تضعیف‌کننده آن متوقف شود. درخواست مشخص، توقف فوری سنگ دور باغچه‌ای در محدوده شریعتی و رسیدگی به بخش‌های اجراشده است.

بررسی ۹۵ درخت نمدار در گوتنبرگ

یک پژوهش دانشگاه گوتنبرگ سوئد، در سال ۲۰۱۸ در مجله Urban Ecosystems، ارتباط نفوذپذیری سطح زمین و رشد درختان شهری را بررسی کرده است. در آن، ۹۵ درخت نمدار با شرایط متفاوت سطح باز اطرافشان، طی دو سال پیاپی مطالعه شدند. نتیجه کلی، محدودتر بودن رشد شاخه‌های تازه و تنه در محیط‌هایی با سطح نفوذپذیر کمتر بود.

مقایسه گزارش‌شده میان حالتی است که فقط ۱۰ درصد سطح پیرامون درخت نفوذپذیر باشد و حالتی که تمام آن سطح نفوذپذیر بماند. در این مقایسه، رشد شاخه‌های جدید برای سال ۲۰۱۵ حدود ۵۵ درصد و برای ۲۰۱۶ حدود ۳۹ درصد کمتر برآورد شد. رشد قطری تنه نیز حدود ۱۰ درصد کاهش نشان داد. تفاوت درصدها به سال و شاخص اندازه‌گیری مربوط است و یک عدد واحد برای تمام انواع رشد نیست.

این یافته بر اهمیت محدوده زیر تاج و سایه‌انداز درخت تأکید دارد. در بسیاری از عملیات شهری، تنها حلقه کوچکی دور تنه باز می‌ماند؛ در حالی که سطح بیشتری از محیط مورد نیاز درخت می‌تواند با پوشش سخت بسته شود. پژوهش، توجه به کل این محدوده را برای سلامت و رشد مطرح کرده است.

چنار شرقی در پکن؛ تفاوت رشد در ۴۰ محل

مطالعه دیگری که سال ۲۰۲۲ در Frontiers in Plant Science منتشر شد، رشد، سطح برگ و ویژگی‌های فیزیولوژیک چنار شرقی را در ارتباط با سنگ‌فرش بررسی کرد. این گونه در تهران هم وجود دارد، اما اندازه‌گیری‌های این مطالعه در پکن انجام شده‌اند؛ نتایج آن نباید اندازه‌گیری مستقیم همه درختان تهران تلقی شود.

پژوهشگران ۴۰ محل در پارک‌ها و کنار خیابان‌های پکن انتخاب کردند و در مجموع، رشد ۵۶۰ درخت را در سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۲۱ اندازه گرفتند. مبنای مقایسه، درختان بخش‌های سنگ‌فرش‌شده و بخش‌هایی با پوشش گیاهی در سطح زمین بود.

طبق یافته‌ها، میانگین رشد ارتفاعی چنارهای محیط سنگ‌فرش حدود ۶۰ درصد کمتر و رشد قطری تنه ۳۱٫۷ درصد کمتر بود. سطح برگ نیز به‌طور میانگین ۲۱٫۶ درصد کاهش داشت و میزان کلروفیل برگ‌ها پایین‌تر آمده بود. این تفاوت‌ها، مؤلفه‌های جداگانه وضعیت درخت را نشان می‌دهند.

بررسی خاک و محیط هم دمای سطح بالاتر در محدوده سنگ‌فرش و رطوبت کمتر در بسیاری از محل‌ها را نشان داد. توضیح پژوهشگران این است که چنین شرایطی تنش ایجاد می‌کند و می‌تواند بخشی از انرژی مورد نیاز رشد را به مقابله با فشار محیطی اختصاص دهد. بنابراین، اثر پوشش سخت تنها به ظاهر پیاده‌رو محدود نیست.

ریشه‌های ظریف و آسیب پنهان زیر بتن

پژوهش سوم، در سال ۲۰۱۴ در Urban Ecosystems، با مشارکت پژوهشگران دانشگاه تگزاس منتشر شده است. درختان بررسی‌شده پس از ۱۵ تا ۱۸ سال رشد، با پوشانده شدن بخشی از محیط اطرافشان توسط بتن روبه‌رو شده بودند. گروه، طی ۱۵ ماه تولید و مرگ ریشه‌های ظریف را در چهار عمق خاک دنبال کرد.

بتن، هم در نوع نفوذپذیر و هم نفوذناپذیر، با کاهش تولید ریشه ظریف تازه و افزایش احتمال مرگ آن همراه بود. در نتیجه، مقدار ریشه‌های ظریف زنده در بخش‌های پوشیده کمتر از خاک بدون پوشش بود. این نکته مهم است که صرف عنوان نفوذپذیر برای پوشش، به معنی نبود اثر بر ریشه در همین مطالعه نیست.

با وجود تغییرهای ریشه، کاهش معناداری در رشد قطری تنه مشاهده نشد. پس نبود نشانه آشکار در تنه، لزوماً نبود آسیب زیر زمین را در کوتاه‌مدت ثابت نمی‌کند. کنار هم گذاشتن این یافته‌ها، دلیل توجه به بستر خاکی و حفظ سطح باز اطراف درختان را روشن می‌کند، بی‌آنکه همه نتایج سه مطالعه یا شرایط شهرهای مختلف یکسان فرض شوند.