روایت ارم‌نیوز از میانجی‌گری ایران و آمریکا؛ اختلاف بر سر گام نخست و تضمین‌ها
- مجموعه: اخبار سیاست خارجی
- تاریخ انتشار : سه شنبه, ۱۲ آبان ۱۴۰۵ ۱۷:۰۶
به گزارش انتخاب به نقل از ارم‌نیوز، میانجی‌گری قطر و پاکستان میان ایران و آمریکا همچنان جریان دارد، اما نحوه شروع اجرای تعهدات و تضمین‌هایی که هر طرف باید دریافت کند، از اختلاف‌های اصلی باقی مانده است. منابع دیپلماتیک مورد استناد این گزارش مدعی‌اند محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، با پیشنهاد دوحه برای ایجاد کانالی مستقیم میان هیئت ایرانی و دیپلمات‌های آمریکایی مخالفت کرده است. این ادعا در گزارش به همان منابع نسبت داده شده و به معنای اعلام رسمی نتیجه مذاکرات نیست.
پیشنهاد قطر و مسیر تماس‌های غیرمستقیم
بر پایه روایت منتشرشده، هنگام سفر اخیر هیئت ایران به دوحه، دیپلمات‌های آمریکایی نیز در پایتخت قطر حضور داشتند. پیشنهاد طرف قطری این بوده که ارتباط دو هیئت از حالت مبادله پیام به کمک واسطه‌ها فاصله بگیرد و زمینه تماس نزدیک‌تر فراهم شود. هدف، حرکت تدریجی به سوی گفت‌وگوی مستقیم‌تر عنوان شده است.
این منابع در عین حال گفته‌اند مخالفت با چنین کانالی، تماس‌های غیرمستقیم را متوقف نکرده است. قطر و پاکستان همچنان پیام‌ها را منتقل می‌کنند و درباره اختلاف‌های مرتبط با تنگه هرمز، تحریم‌های آمریکا و موضوع هسته‌ای به نزدیک کردن مواضع دو طرف می‌پردازند. بنابراین، رد پیشنهاد تماس مستقیم در این روایت، با پایان روند میانجی‌گری یکسان نیست.
چارچوب مورد بحث در گفت‌وگوهای هیئت ایرانی با مقام‌های قطر، بازگشایی تنگه هرمز در برابر لغو بخشی از محاصره و کاهش برخی تحریم‌ها توصیف شده است. اجرای متقابل این اقدامات قرار بوده آزمونی برای ایجاد اعتماد باشد تا بعداً امکان ورود به پرونده هسته‌ای و موضوعات گسترده‌تر فراهم شود. هنوز از توافق قطعی بر سر این چارچوب خبر داده نشده است.
نخستین اقدام را کدام طرف انجام می‌دهد؟
یک دیپلمات آگاه از روند میانجی‌گری گفته است هیئت قطری طی روزهای گذشته در تهران با طرف‌های مختلف در ساختار حاکمیت تماس داشته است. به گفته او، یکی از محورهای این رایزنی‌ها رفع اختلاف درباره نخستین امتیاز و ماهیت تضمین‌های دوطرفه بوده است. مسئله تنها تعیین یک اقدام ابتدایی نیست؛ طرف‌ها می‌خواهند مطمئن شوند حرکتشان در برابر تعهدی روشن از سوی دیگری انجام می‌شود.
این دیپلمات روند اعتمادسازی را تدریجی توصیف کرده است. در این الگو، هیچ طرفی نباید اقدامی را که انجام می‌دهد امتیازی بی‌پاسخ بداند. ارزش هر گام به آن وابسته است که در چارچوب تعهدات متقابل قرار گیرد و ادامه گفت‌وگوها را ممکن کند. همین مسئله، ترتیب اجرا را به موضوعی تعیین‌کننده تبدیل کرده است.
او همچنین مدعی شده میانجی‌ها آمادگی واشنگتن برای ارائه تعهد عدم ازسرگیری حمله نظامی در صورت اختلاف در مذاکرات آینده را به تهران منتقل کرده‌اند. در چنین پیشنهادی، اگر گفت‌وگو درباره یک پرونده به بن‌بست برسد، قرار است طرف‌ها بار دیگر سراغ میانجی‌گری بروند. این بخش نیز گزارشی از پیام منتقل‌شده توسط واسطه‌هاست و نباید آن را تضمینی نهایی و اجراشده معرفی کرد.
بنا بر همین روایت، تماس با دولت آمریکا در دو روز گذشته افزایش یافته و جلوگیری از تشدید نظامی در چند روز آینده، هدف فوری آن بوده است. میانجی‌ها می‌خواهند فرصتی برای بررسی پیشنهادها و ارائه پاسخ در اختیار رهبری ایران قرار گیرد. دیپلمات مورد اشاره از مشاهده نشانه‌هایی از آمادگی تهران برای بررسی توافقی نزدیک سخن گفته، اما اختلاف درباره اجرا و تضمین‌ها را همچنان پابرجا دانسته است.
مواضع اعلام‌شده ایران و دامنه مذاکرات
مسعود پزشکیان روز دوشنبه اعلام کرد اختیارات مشخصی در زمینه مذاکرات برای پایان جنگ به دولت واگذار شده است. او بر ترجیح حل بحران از راه گفت‌وگو تأکید کرد، اما ماهیت این اختیارات یا حدود آن‌ها را توضیح نداد. از این اظهارات نمی‌توان جزئیاتی فراتر از آنچه اعلام شده استنباط کرد.
عباس عراقچی نیز از ادامه سریع و فشرده رایزنی‌ها به کمک قطر و پاکستان خبر داده است. وزیر خارجه، بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکره با آمریکا را به پذیرش شروط ایران مرتبط کرده است. در موضع مطرح‌شده از سوی تهران، تعیین تکلیف هرمز و لغو محاصره و تحریم‌ها باید پیش از ورود به سایر پرونده‌ها انجام شود.
در مقابل، واشنگتن می‌کوشد موضوع هسته‌ای و ترتیبات یک توافق جامع را در دامنه گفت‌وگوها نگه دارد. ایران تضمین عملی برای رفع محدودیت‌ها و آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده می‌خواهد و درباره مسیرهای کشتیرانی و کشتی‌های مجاز به عبور از هرمز نیز خواستار تفاهم است. آمریکا می‌خواهد کاهش تحریم‌ها با پیشرفت قابل مشاهده در موضوعات امنیتی و هسته‌ای همراه باشد. اختلاف بر سر این پیوند و زمان اجرای تعهدات، حل‌نشده گزارش شده است.
نگرانی از محدود شدن فرصت دیپلماسی
در کنار تماس‌های دیپلماتیک، گزارش‌های رسانه‌ای اسرائیل از بررسی گزینه‌های گسترش عملیات علیه ایران با هماهنگی آمریکا سخن گفته‌اند. موضوعات مطرح‌شده شامل زیرساخت‌های انرژی و حیاتی، مواضع نظامی و تأسیسات هسته‌ای است؛ با این حال، بررسی سناریوها به معنای اتخاذ تصمیم نهایی برای اجرای آن‌ها نیست.
احتمال کشیده شدن تنش به متحدان منطقه‌ای تهران، از جمله حزب‌الله لبنان، حوثی‌های یمن و گروه‌های مسلح غزه، نیز در برآوردها مطرح شده است. نگرانی میانجی‌ها آن است که تشدید نظامی، فرصت تفاهم اولیه را از بین ببرد و پیامدهای آن به کشتیرانی، عرضه انرژی و ثبات اقتصادی منطقه و جهان برسد.
ولید صافی، استاد روابط بین‌الملل، افزایش تلاش کشورهای منطقه را در همین چارچوب ارزیابی کرده است. به نظر او، این کشورها نگران‌اند هزینه امنیتی و اقتصادی یک رویارویی تازه به خاک خودشان نیز منتقل شود. او همچنین از دو نگاه متفاوت در دولت آمریکا سخن گفته است: ترجیح مذاکره به دلیل هزینه کمتر و امکان نتیجه سیاسی، در برابر نگرانی از اینکه گفت‌وگو صرفاً به ایران زمان بدهد.
ارزیابی صافی از جنگ، تضمین و فرصت میانجی‌ها
صافی معتقد است توان نظامی آمریکا برای تخریب گسترده تأسیسات هسته‌ای و انبارهای موشکی، لزوماً به توان تحمیل نتیجه سیاسی تبدیل نمی‌شود. او این برداشت را با اشاره به رویارویی‌های قبلی مطرح کرده است. از دید او، اختلاف ارزیابی در اسرائیل نیز وجود دارد و به زمان عملیات و هدف آن، از تغییر رفتار ایران تا تلاش برای تغییر کامل نظام، مربوط می‌شود.
در تحلیل این استاد، موضوع هرمز فقط اعلام باز بودن تنگه نیست. مسیر عبور، نوع کشتی‌های مجاز و نسبت این ترتیبات با لغو محاصره، آزادسازی دارایی‌ها و کاهش تحریم‌ها نیز باید روشن شود. او بعید می‌داند تهران بدون تضمین اجرای تعهدات متقابل، آماده ورود به چارچوب هسته‌ای مورد نظر واشنگتن باشد.
صافی مسیر دیپلماتیک را هنوز کم‌شفاف دانسته و تماس‌های دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو را نشانه باقی ماندن گزینه نظامی در محاسبات ارزیابی کرده است. با این حال، او احتمال داده پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، فرصت بیشتری به میانجی‌های قطری و پاکستانی داده شود؛ به‌ویژه با توجه به بحث‌های داخلی آمریکا درباره هزینه‌های جنگ. این جمع‌بندی، پیش‌بینی یک تحلیلگر است و نه اعلام تصمیم قطعی طرف‌ها.
موضوع تضمین‌ها در این گزارش به دو سطح مربوط است: جلوگیری از بازگشت حمله هنگام اختلاف بر سر مذاکرات و اطمینان از اجرای اقداماتی که طرف مقابل می‌پذیرد. کنار هم قرار گرفتن این دو مطالبه، توضیح می‌دهد چرا صرف تبادل پیام هنوز نتیجه نهایی نیست. منابع، هم از ادامه تماس‌ها سخن گفته‌اند و هم از اختلاف‌های حل‌نشده درباره سازوکار اجرا؛ این دو وضعیت باید هم‌زمان در روایت خبر حفظ شوند.
