چرا مدرسه و دانشگاه از زندگی نسل جدید فاصله گرفته‌اند؟
- مجموعه: اخبار اجتماعی
- تاریخ انتشار : جمعه, ۲۲ آبان ۱۴۰۵ ۲۲:۵۶
به گزارش فرارو، در رتبه‌بندی آسیایی کیو‌اس، دانشگاه تهران ۲۱ پله افت کرده و به جایگاه ۱۱۴ رسیده است. هیچ دانشگاه ایرانی در میان صد دانشگاه نخست قرار نگرفت. رئیس پیشین سازمان سنجش نیز گفته است دانش‌آموزان دبیرستانی ایران در ارزیابی سواد ریاضی در جمع ۹۰ کشور اول قرار ندارند. مهرداد ناظری، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه، این دو نشانه را در پیوند با تغییر کارکرد مدرسه و دانشگاه تحلیل می‌کند.
آموزش و انتظار خانواده‌ها از آینده
ناظری می‌گوید تحصیل در گذشته برای خانواده‌ها راهی برای بهبود جایگاه شغلی و اقتصادی بود. کاهش اعتماد به این مسیر ابتدا در میان دانش‌آموزان و دانشجویان دیده شد و بعد به خانواده‌ها رسید. برخی خانواده‌ها حالا به آموزش آزاد مهارت، مهاجرت در سن پایین یا سرمایه‌گذاری کوچک برای شروع کار فکر می‌کنند. هم‌زمان، کاهش مطالبه‌گری برای بهبود آموزش عمومی، فرصت اقدام جمعی را کمتر کرده و خانواده‌ها را به راه‌حل‌های جداگانه سوق داده است.
کلاس درس در برابر شبکه‌های اجتماعی
به گفته ناظری، بخشی از محتوای کتاب‌های درسی با روندهای علمی دو تا سه دهه پیش شکل گرفته و بسیاری از کلاس‌ها همچنان بر سخنرانی، حفظیات و انضباط دستوری تکیه دارند. جوانان در بیرون کلاس به هوش مصنوعی، شبکه‌های اجتماعی و ارتباطات جهانی دسترسی دارند. فاصله این تجربه با کلاس، به گفته او، برخی دانش‌آموزان را به حضور از سر اجبار و دریافت مدرک سوق می‌دهد. مدرسه و دانشگاه همچنان برای معاشرت اهمیت دارند، اما جایگاه یادگیری در تجربه بخشی از دانش‌آموزان و دانشجویان ضعیف شده است.
اعتبار نمره و تغییر آرزوهای شغلی
ناظری به تغییر جایگاه نمره خوب ریاضی و فیزیک در خانواده‌ها اشاره می‌کند. زمانی این موفقیت اعتبار اجتماعی می‌آورد و می‌توانست زمینه رقابت و همکاری میان دانش‌آموزان باشد. امروز الگوهای درآمد و شهرت در شبکه‌های اجتماعی بخشی از این نقش را گرفته‌اند. برای برخی متولدین دهه‌های ۸۰ و ۹۰، بلاگری و زندگی شبیه چهره‌های مشهور در کنار مشاغلی مانند پزشکی، مهندسی و تدریس دانشگاهی به گزینه قابل تصور تبدیل شده است. در عین حال، به گفته او، برخی جوانان اساساً چشم‌انداز روشنی برای آینده نمی‌بینند و این وضعیت روی انگیزه تحصیلی اثر می‌گذارد.
هزینه دسترسی به آموزش باکیفیت
به ارزیابی این جامعه‌شناس، خانواده‌ها حتی در بعضی مدارس دولتی با درخواست پرداخت هزینه روبه‌رو می‌شوند. ساختمان‌های فرسوده و کاهش انگیزه معلمان هم بر کیفیت این مدارس اثر می‌گذارد. در بخش غیردولتی، هزینه بالا می‌تواند آموزش را برای گروهی به کالایی لوکس تبدیل کند، در حالی که پرداخت شهریه به‌تنهایی کیفیت یادگیری را تضمین نمی‌کند. ناظری معتقد است شکاف دسترسی ممکن است بخشی از دانش‌آموزان مستعد را از آموزش باکیفیت محروم کند و استفاده از ظرفیت انسانی کشور را دشوارتر سازد.
از وضعیت معیشتی معلمان تا آموزش ریاضی
ناظری افت کیفیت را تنها به مهاجرت استادان نسبت نمی‌دهد. او می‌گوید استادان و معلمان باتجربه همچنان در کشور حضور دارند و شرایط کاری، حقوق و انگیزه آنان بر کیفیت تدریس مؤثر است. به نظر او آموزش ریاضی باید قدرت پرسشگری، ساختن استدلال و حل مسئله را تقویت کند. نظام دستوری و آموزش حافظه‌محور پاسخگوی پیچیدگی جهان جدید و نیاز اقتصاد دانش‌بنیان نیست. افت سواد ریاضی و جایگاه دانشگاه، در نگاه او، نتیجه روندی است که طی سال‌ها شکل گرفته است.
نشانه‌های افت کیفیت در مقاطع بالاتر
ناظری افزایش تعداد دانشگاه‌ها را شاخص کافی برای پیشرفت نمی‌داند. او از فرهنگ مرور سریع محتوا و تأثیر آن بر تمرکز و کیفیت مطالعه سخن می‌گوید. در تجربه تدریس او، گاهی معرفی سه کتاب برای یک درس دکتری باعث می‌شود دانشجو ترجیح دهد استادش را عوض کند. ناظری می‌گوید پایین آمدن مهارت مطالعه، حفظ سطح علمی کلاس را برای استاد دشوار می‌کند و ضعف معیشت و انگیزه استادان نیز این چرخه را تشدید می‌کند. او ضعف در جذب برخی مدرسان را هم مطرح می‌کند و نمونه داوطلب تدریس علوم تربیتی را می‌آورد که با دیدگاه‌های ژان‌ژاک روسو آشنا نبود. به نظر او تداوم این روند بر کیفیت تربیت نسل بعدی استادان و دانشجویان اثر می‌گذارد.
تغییر رابطه خانواده با مدرسه
در توضیح ناظری، مدرسه و دانشگاه پیش‌تر برای شمار زیادی از خانواده‌ها بخشی از برنامه‌ای بلندمدت بودند. تصور می‌شد موفقیت در درس، راه ورود به دانشگاه و سپس رسیدن به کاری با درآمد و موقعیت بهتر را باز می‌کند. اهمیت این انتظار فقط به دانش‌آموز محدود نبود؛ خانواده برای فرزندش بر همان اساس وقت و هزینه صرف می‌کرد. ناظری معتقد است زمانی که حاصل این سرمایه‌گذاری نامعلوم می‌شود، معنای مدرسه نیز در زندگی روزمره عوض می‌شود. فرزند ممکن است همچنان به کلاس برود و خانواده نیز برای گرفتن مدرک تلاش کند، اما باور پیشین به اثر مدرک بر آینده شغلی تضعیف می‌شود. از این منظر، اعتماد عمومی به آموزش متغیری است که با رتبه‌بندی دانشگاه‌ها به‌تنهایی اندازه‌گیری نمی‌شود.
راه‌هایی که خانواده‌ها بیرون از آموزش رسمی دنبال می‌کنند
یادگیری یک مهارت در بیرون از مدرسه، فکر کردن به مهاجرت زودهنگام و سرمایه‌گذاری محدود برای شروع یک کار سه نمونه‌ای است که ناظری در شرح واکنش خانواده‌ها مطرح می‌کند. هر سه تصمیم به آینده مربوط‌اند، اما به جای تکیه بر مسیری که برای بیشتر خانواده‌ها مشترک بود، در سطح فرد یا خانواده گرفته می‌شوند. او این پراکندگی را در کنار کاهش منافع و خواسته‌های جمعی می‌بیند. وقتی خانواده‌ها تلاش می‌کنند به شکل مستقل مشکل خود را حل کنند، ظرفیت مشترک برای مطالبه کیفیت مدرسه کمتر می‌شود. در این چارچوب کاهش تعلق به نهاد عمومی آموزش، هم از تغییر توقع خانواده‌ها خبر می‌دهد و هم از دشوارتر شدن اقدام جمعی برای بهبود آن.
فاصله میان محتوا و تجربه دانش‌آموز
انتقاد ناظری از برنامه درسی به شیوه انتخاب موضوع و روش ارائه آن مربوط است. او می‌گوید برخی مطالب با دانش و الگوهای آموزشی سال‌های دور تنظیم شده‌اند و ارائه آن‌ها همچنان بیشتر به سخنرانی معلم و حفظ کردن وابسته است. در بیرون کلاس، دانش‌آموز با ابزارهایی کار می‌کند که امکان پرسیدن و دریافت پاسخ فوری را فراهم می‌کنند. ممکن است محتوایی از شبکه‌های اجتماعی ببیند یا با افرادی خارج از محیط مدرسه ارتباط بگیرد. به گفته ناظری، ورود به کلاس کنترل‌شده برای کسی با این تجربه روزمره تغییر محسوسی در نوع مشارکت او ایجاد می‌کند. او میان حضور برای گرفتن مدرک و مشارکت برای یادگیری تمایز می‌گذارد و معاشرت با همسالان را یکی از دلایل باقی ماندن جذابیت محیط مدرسه و دانشگاه می‌داند.
نقش معیارهای موفقیت در انتخاب شغل
ارزش اجتماعی نمره خوب در مثال ناظری به واکنش جمع‌های خانوادگی و همسالان برمی‌گردد. دانش‌آموزی که در ریاضی یا فیزیک موفق بود می‌توانست از این راه توجه و اعتبار کسب کند. در عین حال موفقیت یک دانش‌آموز زمینه‌ای برای رقابت یا همکاری دیگران فراهم می‌کرد. اکنون نمایش سبک زندگی و درآمد در شبکه‌های اجتماعی، تصویرهای دیگری از موفقیت در دسترس نوجوانان می‌گذارد. ناظری می‌گوید ممکن است جوان به جای رشته‌های دانشگاهی و حرفه‌های رایج، تولید محتوا یا زندگی شبیه افراد مشهور را در نظر بگیرد. این تغییر را باید در کنار کسانی دید که به گفته او از اساس نمی‌توانند آینده روشنی تصور کنند. در گروه اول، مسیر مطلوب تغییر کرده و در گروه دوم، خود امکان برنامه‌ریزی برای آینده کم‌رنگ شده است. هر دو تجربه می‌توانند بر انگیزه ادامه تحصیل اثر بگذارند.
توان پرداخت و کیفیت آموزشی
در بخش مدارس دولتی، مسئله از نگاه ناظری هم به امکانات فیزیکی و هم به شرایط کار معلم مربوط است. فرسودگی ساختمان و فشار معیشتی معلمان می‌تواند بر کار روزمره کلاس اثر بگذارد. از سوی دیگر، دریافت پول از خانواده حتی در بخشی از مدارس دولتی، مرز میان دسترسی رایگان و دسترسی وابسته به درآمد را کم‌رنگ می‌کند. در مدارس غیردولتی هم شهریه بالا همواره به معنای اولویت داشتن کیفیت یادگیری نیست. او می‌گوید امکان دارد پرداخت هزینه، خود به شاخص برخورداری تبدیل شود و دانش‌آموز مستعدی که توان پرداخت ندارد از موقعیت بهتر دور بماند. خانواده پردرآمد نیز ممکن است معیار دیگری برای انتخاب مدرسه داشته باشد. نتیجه مورد اشاره او شکافی است که استفاده از استعداد دانش‌آموزان را وابسته به امکانات خانواده می‌کند.
چرا مهاجرت تنها توضیح نیست؟
ناظری در بحث کیفیت نیروی آموزشی میان شمار استادان و معلمان موجود، تجربه آنان و شرایطی که در آن تدریس می‌کنند فرق می‌گذارد. او از ادامه فعالیت نیروهای باتجربه سخن می‌گوید و تأکید می‌کند که ارائه آموزش به انگیزه و مسئولیت حرفه‌ای نیاز دارد. در این نگاه، وقتی حقوق و مزایا هم‌پای مسئولیت و فشار کار تغییر نمی‌کند، بخشی از توان لازم برای آماده کردن درس و همراهی با دانش‌آموز یا دانشجو تحلیل می‌رود. به همین دلیل افت کیفیت را نمی‌توان فقط به کسانی نسبت داد که مهاجرت کرده‌اند. شرایط زندگی افرادی که مانده‌اند و وظیفه تدریس دارند نیز به اندازه بررسی تعداد نیروی انسانی اهمیت پیدا می‌کند.
حل مسئله به جای تکیه بر حافظه
آموزش ریاضی در استدلال ناظری نمونه‌ای از تغییر مورد نیاز است. او می‌گوید آشنایی با قواعد و فرمول‌ها بخشی از درس است، اما دانش‌آموز باید بتواند از آن‌ها برای پرسیدن سؤال، استدلال و حل مسئله استفاده کند. اگر شیوه اداره کلاس فقط بر حفظ پاسخ و پیروی از دستور استوار باشد، فرصت آزمودن راه‌حل‌های مختلف کمتر می‌شود. او این مسئله را به نیازهای اقتصاد دانش‌بنیان و پیچیدگی محیطی که دانش‌آموز وارد آن خواهد شد ربط می‌دهد. از همین رو افت نتایج ریاضی یا رتبه دانشگاه در این گفت‌وگو به یک اتفاق مقطعی تقلیل پیدا نمی‌کند و به عنوان حاصل تغییراتی بررسی می‌شود که طی چندین سال در ساختار آموزش رخ داده‌اند.
گسترش کمی و توان مطالعه در دانشگاه
گسترش مراکز آموزش عالی در این تحلیل صرفاً ظرفیت پذیرش بیشتری ایجاد می‌کند. کیفیت به این بستگی دارد که دانشجو برای مطالعه و بحث علمی آماده باشد و استاد بتواند سطح کلاس را حفظ کند. ناظری تجربه خود از معرفی سه کتاب برای یک درس در مقطع دکتری را مثال می‌زند. بعضی دانشجویان به گفته او با دیدن حجم مطالعه ترجیح می‌دهند مدرس دیگری انتخاب کنند. او این وضعیت را به شتاب در مرور محتوا در زندگی روزمره مرتبط می‌داند و معتقد است برای بهبود یادگیری باید روش تدریس نیز با این شرایط روبه‌رو شود. مثال سه کتاب در گفت‌وگو یک مشاهده از کلاس است و در کنار آمار رتبه‌بندی مطرح می‌شود تا تفاوت میان شاخص‌های کلان و تجربه تدریس روشن شود.
آمادگی مدرس و اثر آن بر نسل بعد
به گفته ناظری، ضعف مهارت‌های پایه در بعضی دانشجویان برای استاد محدودیت ایجاد می‌کند و هم‌زمان آسان‌گیری ممکن است به سطوح بالاتر انتقال یابد. او نمونه‌ای از جذب مدرس در علوم تربیتی را مطرح کرد که در آن داوطلب با دیدگاه‌های ژان‌ژاک روسو در تعلیم و تربیت آشنا نبود. از نظر او، آمادگی مدرس باید پیش از ورود به کلاس شکل بگیرد و مطالعه مطالب در شب پیش از تدریس نمی‌تواند جای آن را پر کند. وقتی هم دانشجو در مطالعه منابع با دشواری روبه‌روست و هم مدرس فرصت یا توان علمی کافی برای آماده‌سازی ندارد، افت یادگیری به مراحل بعدی منتقل می‌شود. ناظری بر این اساس احتمال می‌دهد آثار روند کنونی بر کیفیت آموزش در سال‌های آینده بیشتر دیده شود.
ناظری این زنجیره را از مدرسه تا دانشگاه دنبال می‌کند. از دید او، افت مهارت‌های پایه فقط برای کسی که به دانشگاه می‌رسد پیامد ندارد. اگر همان دانشجو بعدها در جایگاه مدرس قرار بگیرد، توانایی او در خواندن منابع، توضیح مفاهیم و طرح پرسش بر تجربه گروه دیگری از دانشجویان اثر خواهد گذاشت. در این چارچوب، توجه به رتبه دانشگاه زمانی به فهم وضع آموزش کمک می‌کند که با بررسی روش تدریس، امکانات مدرسه، شرایط معلمان و شیوه جذب مدرس همراه باشد. رتبه‌بندی و آزمون ریاضی دو نشانه از نقاط مختلف همین مسیرند و گفت‌وگو از طریق این دو نشانه به رابطه آموزش با زندگی روزمره و آینده شغلی می‌رسد.
