کشف بزرگ در پرندگان؛ آنچه منشأ زبان انسان مینامیدیم، غریزهای برای بقا از آب درآمد
- مجموعه: نوآوری و کشفیات علمی
توانایی ذهنی عجیبی که دانشمندان آن را سنگبنای پیدایش زبان در انسان میدانستند، در واقع یک ابزار بقای کهن است که در مغز جوجههای نوزاد نیز یافت میشود. این کشف انقلابی ثابت میکند که ریشههای ادراکی ما نه ۳۰۰ هزار سال، بلکه بیش از ۳۰۰ میلیون سال قدمت دارند و پیش از آنکه زبانی وجود داشته باشد، در خدمت بقای جانداران بودهاند.
چرا واژهی «بوبا» در ذهن ما تداعیگر فرمهای مدور و منحنی است، اما واژهی «کیکی» شکلی نوکتیز و زاویهدار را بازنمایی میکند؟ این شهود ذهنی موسوم به «اثر بوبا/کیکی» فرکانسهای صوتی خاصی را به الگوهای بصری مشخصی پیوند میدهد و به شکلی شگفتانگیز در سراسر جهان و میان فرهنگهای مختلف ثابت مانده است.
برای بیش از یک قرن، دانشمندان علوم شناختی بوبا/کیکی را کلیدی برای درک منشأ زبان میدانستند و این نظریه را مطرح میکردند که شاید اجداد ما نخستین کلمات خود را بر پایهی همین تداعیهای غریزی بین صوت و معنا بنا کردهاند. بااینحال، پژوهشی تازه پیچیدگی غیرمنتظرهای به این معادله افزوده است؛ جوجههای نوزاد نیز دقیقاً همین پیوندهای صوتی تصویری را برقرار میکنند و این یعنی پیوند مذکور احتمالاً آنطور که پیشتر تصور میشد، منحصر به تکامل زبان انسانی نیست.
پژوهش فرضیهای دیرینه را هدف قرار داده است که ادعا میکرد اثر بوبا/کیکی توضیحدهندهی چگونگی اتصال معنا به صدا توسط انسانهای اولیه برای خلق زبان است. نظریههای پیشین بر این باور استوار بودند که انسانها به دلیل ویژگیهای ساختاری مغز یا تعامل با فیزیک جهان، بهطور طبیعی بر سر تداعیهای خاصی میان شکل و صدا توافق دارند؛ اما اگر مرغها نیز با چنین تداعیهایی موافق باشند، باید در ریشههای زبانی خود بازنگری کنیم.
بهگزارش ساینتیفیکامریکن، ماریا لوکونسوله، روانشناس تطبیقی در دانشگاه پادووا ایتالیا، به همراه تیم پژوهشی خود آزمایشهای دقیقی را روی جوجهها طراحی کردند؛ چراکه این پرندگان را میتوان بلافاصله پس از خروج از تخم و پیش از آنکه سیستم عصبی آنها تحتتأثیر تجربههای محیطی قرار گیرد، مورد مطالعه قرار داد.
محققان در آزمایش، جوجهها را در مقابل دو صفحه قرار دادند: یکی دارای شکلی گلمانند با منحنیهای نرم، و دیگری دارای لکهای نوکتیز شبیه به انفجار کارتونی. پخش صداهای ضبطشدهای از انسان که کلمات «بوبا» یا «کیکی» را ادا میکردند، نتایج حیرتآوری به همراه داشت. ۸۰ درصد جوجهها هنگام شنیدن بوبا ابتدا به سمت شکل گرد متمایل شدند و زمان بسیار بیشتری را صرف بررسی آن کردند، در حالی که با پخش صدای کیکی، ترجیح آنها دقیقاً برعکس شد.
انجام آزمایشها در نخستین ساعتهای زندگی جوجهها و در محیطی کاملاً ایزوله، ثابت میکند که پیوند میان صدا و شکل نمیتواند اکتسابی یا حاصل یادگیری باشد. این پدیده در واقع گواهی بر وجود سوگیری ادراکی ذاتی است که ریشههای آن در تاریخ تکاملی، بسیار فراتر از مرزهای پیدایش پستانداران به عقب بازمیگردد. الکساندرا کویک، زبانشناس دانشگاه نیکلاس کوپرنیک لهستان، در توصیف اهمیت این یافته میگوید مسیر تکاملی انسان و پرندگان ۳۰۰ میلیون سال پیش از هم جدا شده است و مشاهدهی چنین شباهت شناختی عمیقی، واقعاً ذهن را به چالش میکشد.
مطالعات پیشین در سال ۲۰۲۲ نشان داده بود که اثر بوبا/کیکی در تمامی فرهنگها و سیستمهای نوشتاری جهان صادق است و حتی نوزادان انسانی پیش از یادگیری تکلم به آن واکنش نشان میدهند.
بااینحال، شکست میمونهای بیدم بزرگ در آزمونهای مشابه در سالهای ۲۰۱۹ و ۲۰۲۲، از این تصور پشتیبانی کرده بود که اثر بوبا/کیکی منحصراً به توانمندیهای زبانی پیچیده انسان مربوط است. لوکونسوله معتقد است که آموزشهای ارتباطی پیشین در میمونها احتمالاً بر عملکرد غریزی آنها تأثیر منفی گذاشته و باعث شده است آنها به جای دنبالکردن غریزه، به دنبال کشف معنای کلمات باشند.
یافتههای جدید در دنیای پرندگان، دیدگاه علمی را به سمت افقهای گستردهتری سوق داده است. کویک اکنون معتقد است که بوبا/کیکی بیش از آنکه ابزاری برای تکامل زبان باشد، یک ویژگی «پیشزبانی» است که به ظرفیت عمیق مغز برای اتصال حواس مختلف مربوط میشود.
در تحلیل نهایی، به نظر میرسد عامل پیونددهندهی کلمهی بوبا به فرمهای گرد، نه شکل دهان انسان هنگام تلفظ، بلکه ویژگیهای فیزیکی اشیا در جهان واقعی است. اشیای مدور هنگام برخورد با سطوح یا غلتیدن، صداهایی مداوم با فرکانس پایین تولید میکنند که با ماهیت صوتی واژهی بوبا همخوانی دارد. درک غریزی از دینامیکهای فیزیکی، به نوزاد جانوران کمک میکند تا به سرعت محیط خود را برای یافتن غذا یا شناسایی شکارچیان تحلیل کنند.
اثر بوبا/کیکی اگرچه احتمالاً در ظهور زبان نقش داشته، برای جوجهها و سایر حیوانات، در خدمت هدفی کهنتر و حیاتیتر در بقا بوده است. لوکونسوله تأکید میکند که حتی اگر زبان پدیدهای منحصربهفرد برای نوع بشر باشد، ریشههای آن در توانمندیهای ادراکی عمیقی نهفته است که میان ما و سایر ساکنان زمین مشترک است.
پژوهش در نشریهی ساینس منتشر شده است.
