همه چیز درباره ارتفاع زدگی یا بیماری ارتفاع

مجموعه: بیماری ها و راه درمان

همه چیز درباره ارتفاع زدگی یا بیماری ارتفاع

آشنایی با ارتفاع زدگی یا بیماری ارتفاع

ارتفاع زدگی یا بیماری ارتفاع: راهنمایی جامع برای کوهنوردان و مسافران

ارتفاع زدگی یا بیماری ارتفاع، یکی از شایع ترین مشکلات سلامتی است که افراد را هنگام صعود به ارتفاعات بالا تهدید می کند. این بیماری، که با نام علمی Acute Mountain Sickness (AMS) نیز شناخته می شود، ناشی از عدم تطبیق بدن با شرایط محیطی جدید است و می تواند از علائم خفیف مانند سردرد تا عوارض شدید و حتی مرگبار مانند ادم مغزی یا ریوی منجر شود.

ارتفاع زدگی معمولاً در ارتفاعات بالای ۲۵۰۰ متر رخ می دهد و افرادی که در ارتفاعات پایین زندگی می کنند، هنگام سفر به مناطق کوهستانی مانند هیمالیا، آند یا حتی دامنه های البرز و زاگرس، بیشتر در معرض خطر هستند. بر اساس آمار، حدود ۴۰ تا ۸۰ درصد از صعودکنندگان به ارتفاعات بالای ۳۰۰۰ متر ممکن است علائم آن را تجربه کنند. شناخت به موقع علائم، پیشگیری و درمان این بیماری، کلید ایمنی در سفرهای کوهستانی است. (بیشتر بخوانید: علائم کمبود اکسیژن خون)

علل و مکانیسم های بیماری ارتفاع

بیماری ارتفاع عمدتاً به دلیل رابطه ارتفاع و اکسیژن ایجاد می شود. در سطح دریا، فشار اتمسفری حدود ۷۶۰ میلی متر جیوه است و غلظت اکسیژن هوا ۲۱ درصد است، که تعداد مولکول های اکسیژن در هر نفس را به حدود ۲۱ درصد می رساند. با افزایش ارتفاع، فشار اتمسفری کاهش می یابد، در حالی که غلظت اکسیژن ثابت می ماند. برای مثال، در ارتفاع ۳۵۰۰ متری، فشار به حدود ۴۸۳ میلی متر جیوه می رسد، که منجر به کاهش ۴۰ درصدی تعداد مولکول های اکسیژن در هر تنفس می شود. 

این وضعیت، که به عنوان هیپوکسی (کمبود اکسیژن) شناخته می شود، بدن را وادار به افزایش سرعت تنفس و ضربان قلب می کند تا اکسیژن رسانی حفظ شود، اما این جبران کامل نیست و می تواند به تجمع مایع در ریه ها و مغز منجر شود.

یکی از علائم شایع علت سرگیجه در ارتفاع، اختلال در تعادل ناشی از هیپوکسی است. کمبود اکسیژن باعث تورم خفیف در مغز (ادم) می شود، که سیگنال های عصبی را مختل کرده و حس تعادل را تحت تأثیر قرار می دهد. عوامل تشدیدکننده شامل صعود سریع (بدون هم هوایی)، کم آبی، خستگی، مصرف الکل یا داروهای خواب آور، و سابقه بیماری های تنفسی یا قلبی است. در واقع، ارتفاع زدگی زمانی رخ می دهد که بدن فرصت کافی برای تولید گلبول های قرمز بیشتر، افزایش آنزیم های اکسیژن رسان و تنظیم تنفس عمیق تر نداشته باشد.

علت سرگیجه در ارتفاع

علائم و نشانه های ارتفاع زدگی

علائم بیماری ارتفاع معمولاً ۶ تا ۲۴ ساعت پس از صعود ظاهر می شوند و با توقف صعود یا پایین آمدن، بهبود می یابند. شایع ترین علائم عبارتند از:

• سردرد شدید (اغلب در شب یا با فعالیت بدتر می شود).

• سرگیجه و سیاهی رفتن چشم ها، که علت سرگیجه در ارتفاع را به هیپوکسی و تورم مغزی نسبت می دهند.

• ضعف عضلانی، خستگی و بی اشتهایی.

• تهوع، استفراغ و دل آشوبی.

• بی خوابی به دلیل تنفس دوره ای (تنفس عمیق متناوب با توقف کوتاه).

• کاهش ادرار حتی با مصرف مایعات.

در موارد شدید، علائم می تواند به عدم تعادل، گیجی، تنگی نفس شدید و سرفه با خلط کف آلود (نشانه ادم ریوی) تبدیل شود.

رابطه ارتفاع و اکسیژن

انواع بیماری ارتفاع

ارتفاع زدگی به سه دسته اصلی تقسیم می شود:

• سندرم ارتفاع زدگی حاد (AMS): شایع ترین نوع، با علائم خفیف تا متوسط مانند سردرد و سرگیجه. معمولاً در ارتفاعات ۲۵۰۰ تا ۳۵۰۰ متری رخ می دهد.

• ادم مغزی ارتفاع (HACE): مرحله پیشرفته AMS، با علائم عصبی مانند عدم تعادل، توهم، کما و حتی مرگ. علت سرگیجه در ارتفاع در این مرحله شدیدتر است و به نشت مایع به مغز مربوط می شود.

• ادم ریوی ارتفاع (HAPE): تورم ریه ها به دلیل فشار بالای شریان های ریوی، با علائم تنگی نفس در استراحت، خس خس سینه و سرفه خلط دار. این نوع نادرتر است اما خطرناک تر، و اغلب ۲ تا ۵ روز پس از صعود ظاهر می شود.

پیشگیری از ارتفاع زدگی

پیشگیری، بهترین راه مقابله با بیماری ارتفاع است و بر پایه "هم هوایی" (Acclimatization) بنا شده است. رابطه ارتفاع و اکسیژن ایجاب می کند که صعود تدریجی باشد:

• صعود را از ارتفاع کمتر از ۳۰۰۰ متر شروع کنید و روزانه بیش از ۳۰۰ تا ۵۰۰ متر ارتفاع نگیرید.

برای هر ۱۰۰۰ متر صعود، یک روز استراحت کنید.

• شب ها در ارتفاع پایین تر از محل فعالیت روزانه بخوابید (قانون "بالا برو، پایین بخواب").

• هیدراته بمانید: حداقل ۳ تا ۴ لیتر آب در روز بنوشید؛ ادرار باید شفاف باشد. 

• رژیم غذایی غنی از کربوهیدرات (بیش از ۷۰%) داشته باشید و از الکل، سیگار و داروهای خواب آور اجتناب کنید.

• فعالیت سبک انجام دهید و از تلاش بیش از حد پرهیز کنید.

• داروهای پیشگیرانه مانند استازولامید (Diamox) را با مشورت پزشک مصرف کنید، که تنفس را تحریک کرده و هم هوایی را تسریع می کند. 

درمان کمبود اکسیژن در ارتفاعات

درمان کمبود اکسیژن در ارتفاعات و مدیریت بیماری

اگر علائم ظاهر شد، درمان فوری ضروری است. درمان کمبود اکسیژن در ارتفاعات بر پایه جبران هیپوکسی تمرکز دارد:

• پایین آمدن فوری: بهترین درمان؛ حتی ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ متر پایین آمدن می تواند علائم را در عرض ساعات کم کند. 

• اکسیژن مکمل: تنفس از طریق ماسک اکسیژن (۲ تا ۴ لیتر در دقیقه) برای افزایش اشباع اکسیژن خون تا ۹۰% یا بیشتر. این روش مستقیماً کمبود اکسیژن را جبران می کند و برای موارد شدید حیاتی است.

داروها:

• استازولامید (۱۲۵ میلی گرم هر ۱۲ ساعت) برای تحریک تنفس و دفع اسید.

• ایبوپروفن یا استامینوفن برای سردرد.

• دگزامتازون برای HACE (کاهش تورم مغز).

• نیفدیپین برای HAPE (کاهش فشار ریوی).

• هیدراتاسیون و استراحت: مایعات فراوان بنوشید و در حالت نیمه نشسته بخوابید تا تنفس آسان تر شود.

• در موارد شدید، انتقال به بیمارستان با فشارسنج قابل حمل (Gambow Bag) توصیه می شود، که فشار مصنوعی ایجاد کرده و علائم را شبیه سطح دریا می کند.

درمان کمبود اکسیژن در ارتفاعات باید سریع باشد، زیرا تأخیر می تواند به عوارض جبران ناپذیر منجر شود. هیچ گاه صعود را ادامه ندهید اگر علائم وجود دارد.

سخن پایانی :

با رعایت صعود تدریجی، هیدراتاسیون کافی و توجه به علائم اولیه، ارتفاع زدگی کاملاً قابل پیشگیری و کنترل است. کوه ها همیشه آنجا هستند، اما سلامتی شما تنها یک بار فرصت دارد؛ هیچ گاه علائم را نادیده نگیرید و در صورت بروز مشکل، فوراً پایین بیایید. سفر ایمن و لذت بخش به ارتفاعات، تنها با احترام به قوانین بدن و طبیعت ممکن می شود. ارتفاع را فتح کنید، اما اجازه ندهید ارتفاع شما را فتح کند!

گردآوری : بخش سلامت بیتوته