۸ نکته خواندنی درباره سالواتور موندی؛ گرانترین تابلوی فروختهشده جهان
- مجموعه: اخبار فرهنگی و هنری
- تاریخ انتشار : یکشنبه, ۰۱ آذر ۱۴۰۵ ۱۹:۳۱

فرادید| کمتر هنرمندی توانسته است بهاندازه لئوناردو داوینچی توجه و هیجان عمومی برانگیزد. بااینحال، با وجود شهرت بینظیر او بهعنوان نابغه همهفنحریف رنسانس، تنها شمار اندکی از نقاشیها را میتوان با اطمینان به او نسبت داد.
به گزارش فرادید؛ همین کمیابی سبب شده است که ظهور اثری تازه از او رویدادی بسیار مهم باشد؛ و هیچ اثری بهاندازه سالواتور موندی چنین رازآلود و بحثبرانگیز نبوده است. در ادامه با این اثر شگفتانگیز بیشتر آشنا میشویم.
۱. چرا آثار قطعی داوینچی اینقدر کمشمارند؟
یحیای تعمیددهنده، لئوناردو داوینچی، ۱۵۱۳. موزه لوور، پاریس
لئوناردو داوینچی هنرمند و مهندسی بسیار پرکار بود؛ بااینحال، تعداد نقاشیهایی که میتوان با اطمینان آنها را حاصل کار دست خود او دانست، چندان زیاد نیست. مجموعه آثار نقاشی او حدود ۲۰ اثر را در بر میگیرد. بیشتر نقاشیهایش زنان یا گروههایی از افراد را به تصویر میکشند و پرترهنگاری زنان یکی از برجستهترین تواناییهای او بود. آثار بسیار کمی از او تنها یک پیکره مردانه را نشان میدهند. به نظر میرسد لئوناردو بیش از آنکه به تصویر کشیدن مردان برجسته زمانه خود علاقهمند باشد، مجذوب پیچیدگیهای بازنمایی شخصیتهای مهم مذهبی بوده است.
تکنیک اسفوماتو که لئوناردو در تابلوی مونالیزا به کمال رساند، در سالواتور موندی نیز بهوضوح دیده میشود. همین شباهت باعث شده است برخی منتقدان هنری این اثر را «مونالیزای مردانه» بنامند.
هنگامی که این نقاشی در سال ۲۰۰۵ بار دیگر در بازار آثار هنری ظاهر شد، بیش از یک قرن بود که هیچ نقاشی اصیل تازهای از لئوناردو کشف نشده بود. اثر پیشین، یعنی مادونای بنوا، نخستین بار در سال ۱۹۰۹ در معرض دید عموم قرار گرفت و در سال ۱۹۱۴ وارد مجموعه موزه ارمیتاژ سنپترزبورگ شد.

۲. مسیر تاریخی تابلو در مجموعه پادشاهان
حکاکی از چارلز اول، پادشاه انگلستان، اثر ژروم داوید بر اساس نقاشی آنتونیس فان دایک، حدود ۱۶۲۵ تا ۱۶۴۹. مجموعه سلطنتی بریتانیا
گذشته مالکیت یک اثر هنری، در کنار ارزش هنری آن، لایه دیگری از اعتبار و اهمیت به آن میافزاید. هرچه تاریخچه مالکیت اثری معتبرتر و پرآوازهتر باشد، ارزش و جذابیت آن برای مجموعهداران بیشتر میشود. بااینحال، تاریخچه مالکیت سالواتور موندی بهاندازه دیگر جنبههای این نقاشی رازآلود و محل اختلاف است.
لوک سایسون احتمال میدهد که لویی دوازدهم، پادشاه فرانسه، پس از فتح میلان و جنوا در حدود سال ۱۵۰۰ سفارش ساخت این تابلو را برای همسرش، آن دو برتانی، داده باشد. ممکن است نقاشی بعداً به هنریتا ماریا، دختر هنری چهارم، پادشاه فرانسه، و ماری دو مدیچی، رسیده باشد. او احتمالاً در سال ۱۶۲۵، هنگام ازدواج با چارلز اول، پادشاه انگلستان، تابلو را با خود به این کشور برده است.
تاریخچه سفارش این اثر همچنان فرضیهای اثباتنشده است، اما حضور آن در مجموعه چارلز اول مستندات تاریخی محکمی دارد. چارلز اول مجموعهداری مشتاق بود. پس از اعدام او در سال ۱۶۴۹، مجموعهاش پراکنده شد و بسیاری از آثار برای پرداخت بدهیهای سلطنتی به فروش رسیدند.
سالواتور موندی در فهرست اموال دوره جمهوری انگلستان با این شرح ثبت شده بود: «قطعهای از مسیح، اثر لئوناردو» که به قیمت ۳۰ پوند فروخته شد؛ فروش آن در ۲۳ اکتبر ۱۶۵۱ ثبت شده است. ارزشگذاری ۳۰ پوندی آن در مقایسه با قیمت نهایی این نقاشی در دوران معاصر شگفتانگیز به نظر میرسد.
کاپیتان جان استون تا سال ۱۶۶۰ مالک نقاشی بود؛ زمانی که پس از بازگشت سلطنت، تابلو به چارلز دوم بازگردانده شد. این اثر سپس در فهرست اموال وایتهال در سال ۱۶۶۶ با این توصیف ثبت شد: «سالواتور اثر لئوناردو داوینچی؛ گوی در یک دست و دست دیگر بالا گرفته شده است.»

۳. چرا از سالواتور موندی نسخههای مختلفی وجود دارد؟
سالواتور موندی، اثر جیرولامو آلیبراندی، از پیروان لئوناردو، ۱۵۰۸ تا ۱۵۱۳. موزه سن دومنیکو ماجوره، ناپل
وجود نسخههای متعدد یکی از عوامل اصلی دشواری شناسایی سالواتور موندی بوده است. وقتی چندین نقاشی تقریباً مشابه وجود دارد، پاسخ به این پرسش که «کدامیک نسخه اصلی است؟» بسیار پیچیده میشود.
فرانک تسولنر، پژوهشگر برجسته آثار لئوناردو، در فهرست جامع آثار این هنرمند، هفت نسخه دیگر از سالواتور موندی را ثبت کرده است. کیفیت این نقاشیها متفاوت است، اما همگی از آثار شاخص دوران رنسانس به شمار میروند.
آفرینندگی این نسخهها معمولاً به کارگاه یا حلقه پیروان لئوناردو نسبت داده میشود؛ از جمله جاکومو سالایی، یکی از بااستعدادترین شاگردان او. نسخه دیگری نیز به جیرولامو آلیبراندی نسبت داده شده است که به «رافائل مسینا» شهرت داشت. اشتیاق فراوان به آثار لئوناردو حتی در سال ۲۰۲۰ به سرقت نسخه آلیبراندی از موزهای در ناپل انجامید؛ هرچند پلیس ایتالیا سال بعد آن را سالم بازیافت.
از آنجا که لباس و حالت قرارگیری پیکره مسیح در این نقاشیها تقریباً یکسان است، هر یک از نسخههای این شمایل مذهبی میتوانستند مدعی عنوان اثر اصلی باشند.
تاریخچه مالکیت منتهی به مجموعه چارلز اول نیز بر پیچیدگی مسئله میافزاید. میدانیم که تنها یک نقاشی از لئوناردو با موضوع مسیح بهعنوان منجی شناخته شده است؛ اما چون توصیف تاریخی این اثر جزئیات کافی ندارد، ممکن است به هر یک از نسخههای موجود اشاره داشته باشد.

آنچه کار متخصصان را برای رسیدن به نتیجهای قطعی دشوارتر میکند، لایههای سنگین نقاشی مجدد روی اثر است؛ لایههایی که عملاً آن را به نسخهای تازه تبدیل کرده بودند.
۴. لایههای رنگ و سرگذشت مرمت نقاشی
عکس سالواتور موندی از مجموعه کوک، ۱۹۰۴ ؛ در آن زمان اثر را نسخهای آزاد بر اساس آثار بلترّافیو میدانستند .
نخستین عکس شناختهشده سالواتور موندی در سال ۱۹۰۴ گرفته شد. این تصویر وضعیت تابلو را پیش از پاکسازی گستردهای نشان میدهد که در سال ۲۰۰۵، همزمان با بازگشت آن به بازار آثار هنری، آغاز شد.
در همان سال، نقاشی در حراج اموال یک متوفی در ایالت لوئیزیانای آمریکا عرضه شد و آن را اثری منسوب به لئوناردو معرفی کردند. ارزش تخمینی آن بین ۱۲۰۰ تا ۱۸۰۰ دلار بود، اما در نهایت به قیمت ۱۱۷۵ دلار فروخته شد.
تا سال ۲۰۰۸، زمانی که متخصصان برای بررسی تابلو دعوت شدند، لایههای رنگ افزودهشده کاملاً برداشته شده بود و ترکیببندی اولیه، با وجود آسیبهای شدید، آشکار شده بود. دایان مودستینی، مرمتگر تابلو، توضیح میدهد که رنگهای افزودهشده چهره و حلقههای موی مسیح را پوشانده بودند، اما دستها را نه. به گفته او، همین دستها مهمترین عاملی بودند که باعث شد نقاشی را به لئوناردو نسبت دهد.
مودستینی پس از سه سال پاکسازی و مرمت به این باور رسید که تابلو قطعاً اثر لئوناردو است و هیچ هنرمند دیگری نمیتوانسته آن را با چنین تکنیکی اجرا کند. یکی از جزئیات آشکارکننده در لایه اصلی رنگ، مجموعهای از تغییرات اصلاحی روی شست دست راست مسیح بود؛ تغییراتی که در اصطلاح تاریخ هنر به آنها پنتیمنتی گفته میشود. مودستینی و برخی دیگر از متخصصان این تغییرات را نشانهای از حضور دست هنرمند اصلی دانستند.

۵. آسیبهای بستر چوبی اثر
سالواتور موندی پس از پاکسازی؛ آثار آسیبدیدگی سطح تابلو بهوضوح دیده میشوند .
وضعیت سالواتور موندی در نگاه نخست اسفبار بود. بخش اعظم سطح آن را لایههای ضخیم آلودگی و رنگهای افزودهشده پوشانده بود. تکیهگاه اثر، تختهای نازک از چوب گردو، نیز در وضعیتی بسیار شکننده قرار داشت.
پس از آنکه مودستینی آزمایشهای اولیه روی سطح تابلو را به پایان رساند، مونیکا گریزباخ، متخصص حفاظت و مرمت چوب، برای مرحله دوم مرمت به گروه پیوست.
گریزباخ قطعاتی از چوب گردوی کهنه را به بخشهای آسیبدیده افزود و تختهای را که تقریباً از هم گسیخته بود، تثبیت کرد. تا زمان مداخله او، تخته نقاشی تقریباً به دو قطعه تقسیم شده بود و تکههای کوچکتر چوب نیز ساعتی یکبار از آن جدا میشدند.
مونیکا و دایان به مدت سه سال در کنار یکدیگر کار کردند تا اطمینان یابند نقاشی و تکیهگاه چوبی آن برای عرضه دوباره به جهان هنر بهاندازه کافی استحکام یافتهاند. این کار مستلزم پر کردن بخشهایی بود که رنگدانههایشان از بین رفته بود؛ کاری حساس که با استفاده از رنگهایی انجام شد که بهراحتی قابلیت حلشدن و برداشتهشدن داشتند.
۶. راز گوی بلورین در دست مسیح
در بحث بر سر انتساب نقاشی به لئوناردو، گوی شفافی که مسیح در دست دارد به شاهدی بصری و جذاب تبدیل شده است. شیوه نمایش این گوی چه چیزی درباره هویت نقاش میگوید؟

مارتین کمپ، یکی از برجستهترین متخصصان آثار لئوناردو، معتقد است ظاهر این گوی برای پذیرش انتساب تابلو به لئوناردو اهمیت اساسی دارد. او در نخستین بررسی خود به این نتیجه رسید که مسیح گویی ساختهشده از بلور سنگی یا کوارتز شفاف در دست دارد.
جزئیات گوی بلورین در سالواتور موندی، لئوناردو داوینچی، حدود ۱۵۰۰
از نظر برخی منتقدان، نبودِ تغییر شکل نوری در لباس مسیح که باید در اثر عبور نور از گوی شفاف ایجاد شود، با شیوه کار لئوناردو سازگار نیست.
بااینحال، لئوناردو با پدیده شکست نور در سطوح مختلف آشنا بود، اما معتقد بود بازنمایی چنین اثرهایی بیشتر به حوزه پژوهشگرانی تعلق دارد که به مطالعه پدیدههای طبیعی میپردازند، نه نقاشی. او برای حفظ و تقویت تأثیر معنوی تصویری از منجی، به اصل تناسب و آداب شایسته بازنمایی هنری پایبند بود. با وجود توجه عمیقش به جلوههای بصری اشیای متحرک و ثابت، این جلوهها را در نقاشیهای پیچیده خود وارد نکرد.
۷. اختلاف دیدگاه درباره انتساب نقاشی به داوینچی
سالواتور موندی، حدود ۱۵۰۰. اثر منسوب به لئوناردو داوینچی
پس جهان هنر چگونه میتواند تشخیص دهد که این نقاشی واقعاً اثر لئوناردو است؟ متخصصان همچنان درباره این موضوع اختلافنظر دارند.

برخی از تاریخنگاران محافظهکار هنر معتقدند لئوناردو تنها بخشی از نقاشی را اجرا کرده و تابلو در اصل محصول کارگاه او بوده است. این دیدگاه در نسخه بازنگریشده فهرست جامع آثار لئوناردو که در سال ۲۰۲۰ منتشر شد، نیز مطرح شده است.
در مقابل، برخی دیگر با قاطعیت بیشتری کل اثر را به خود لئوناردو نسبت میدهند. نمایشگاه بزرگ «لئوناردو داوینچی: نقاش در دربار میلان» در نگارخانه ملی لندن در سالهای ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ نقش مهمی در تثبیت این دیدگاه داشت.
هنگامی که موزهای با اعتبار نگارخانه ملی موضع خود را از طریق نمایشگاهی بزرگ و پرمخاطب اعلام میکند، این اقدام میتواند مخالفتها را به حاشیه براند و بر ارزش بازاری اثر نیز بیفزاید.
یکی از مخالفان برجسته انتساب کامل تابلو به لئوناردو، کارمن بامباخ، متصدی ارشد موزه متروپولیتن نیویورک و از نخستین متخصصانی بود که نقاشی را بررسی کرد. او در چندین نوبت استدلال کرد که سالواتور موندی اثر جووانی آنتونیو بلترّافیو، یکی از دستیاران لئوناردو، است. از نظر بامباخ، در بهترین حالت ممکن است استاد تنها اصلاحات جزئیای در اثر انجام داده باشد.
۸. رکورد تاریخی فروش و سرنوشت نامعلوم اثر
پس از نمایش عمومی تابلو در سال ۲۰۱۱، این اثر به مالکیت خصوصی درآمد. دو خریدار رقیب در این ماجرا موزه هنر دالاس و دیمیتری ریبولوفلف، الیگارش روسی و مجموعهداری مشتاق بود که میخواست اثری از استادان قدیم هنر اروپا به مجموعه پرآوازه خود اضافه کند. واسطه معامله ایو بوویه، دلال بدنام آثار هنری سوئیسی بود.
سالواتور موندی به قیمت ۸۰ میلیون دلار فروخته شد و ساتبیز نیویورک در سال ۲۰۱۲ معامله را نهایی کرد. این نقاشی بار دیگر در سال ۲۰۱۷ به بازار بازگشت؛ این بار حراج کریستیز مسئول فروش آن بود.

آنچه در ادامه رخ داد، در تاریخ بازار هنر ثبت شد. این اثر که بهعنوان نقاشی لئوناردو داوینچی معرفی میشد، با قیمت ۴۵۰ میلیون دلار فروخته شد و رکوردهای پیشین قیمت آثار هنری را درهم شکست.
این نقاشی به دست دو شاهزاده سعودی خریداری شد و قرار بود در موزه لوور ابوظبی، در کنار اثر دیگری از لئوناردو به نام بانوی زیباروی آهنین، به نمایش گذاشته شود. اما پس از آن، خبر روشنی از سرنوشت تابلو منتشر نشد. وضعیت آینده آن همچنان نامشخص است و شایعاتی وجود دارد که ممکن است در انباری در یک منطقه آزاد تجاری در سوئیس نگهداری شود.
هر جنبه از سالواتور موندی جذاب و مسحورکننده است. میتوان مسیر احتمالی آن را از مجموعههای سلطنتی و دههها بیتوجهی تا مرمت دقیق، مناقشههای پایانناپذیر درباره اصالت و سرانجام فروش رکوردشکنش دنبال کرد.
این نقاشی کیفیتی وهمآلود و نوعی غریبگی نامتعارف دارد. مارتین کمپ پیشنهاد کرده است که همین ویژگی باعث میشود اثر در نگاه بیننده حالوهوایی لئوناردویی پیدا کند. هرچه دقیقتر به آن نگاه میکنیم، رازآلودتر و گریزانتر به نظر میرسد.
بیتردید با اثری نبوغآمیز روبهرو هستیم؛ حتی اگر هرگز نتوانیم با قطعیت بگوییم نبوغ چه کسی در آن تجلی یافته است. همین نبوغ است که ما را جذب میکند و در پایان با پرسشهایی بیپاسخ تنها میگذارد.
این خبر را به اشتراک بگذارید :











