چرا بعضی شخصیتهای منفی سینما از قهرمانها باورپذیرترند؟
- مجموعه: اخبار فرهنگی و هنری
- تاریخ انتشار : دوشنبه, ۲۵ آبان ۱۴۰۵ ۱۶:۱۶

به نوشته گیمفا، بخشی از جذابیت شخصیتهای منفی در این است که مخاطب میتواند منطق تصمیمشان را دنبال کند و همچنان اعمالشان را محکوم بداند. هدف روشن، گذشتهای که بر انتخابهای امروز اثر میگذارد و توان به چالش کشیدن باورهای قهرمان از عواملیاند که از شخصیت منفی چیزی فراتر از یک مانع داستانی میسازند. نمونههای این گزارش به انگیزهها و بعضی رخدادهای داستانی اشاره دارند.

کیلمونگر مسئلهای را پیش میکشد که با شکستش حل نمیشود
در «پلنگ سیاه»، اریک کیلمونگر میخواهد قدرت واکاندا را تصاحب کند، اما در جریان مبارزه پرسشی درباره مسئولیت این کشور نسبت به مردمی مطرح میکند که بیرون مرزهای آن تبعیض و خشونت را تجربه کردهاند. تماشاگر میتواند این پرسش را جدی بگیرد و در عین حال با برنامه انتقامجویانه کیلمونگر همراه نشود. بخشی از کشمکش متوجه این است که واکاندا با امکانات و قدرتی که دارد در برابر رنج بیرون مرزهایش چه مسئولیتی میپذیرد.
از نظر شخصیتپردازی، مسئله کیلمونگر پس از فرونشستن رویارویی هم به جهان داستان تعلق دارد. روایت باید علاوه بر سرنوشت فردی که اعتراض کرده است، به موضوع اعتراض او واکنش نشان دهد. همین دوام پرسش یکی از علتهایی است که تماشاگر پس از فیلم هنوز درباره سخنان او گفتوگو میکند.
خاستگاه خشم کیلمونگر در خواندن صحنههای او اهمیت دارد. اگر تماشاگر فقط ببیند که او برای رسیدن به تاج و تخت میجنگد، دلیل برگشتن داستان به زندگی خارج از واکاندا نامعلوم میماند. قدرت واکاندا هم توانایی دفاع از خود را فراهم کرده و هم امکان تصمیمگیری درباره میزان تماس با جهان را به دست این کشور داده است. اعتراض کیلمونگر به شیوه استفاده از همین قدرت برمیگردد. او هزینههایی را به یاد میآورد که دیگران در دوره انزوای واکاندا متحمل شدهاند و از این تجربه برای ارائه برنامه خودش استفاده میکند.
در ارزیابی چنین شخصیتی، نخست میتوان پرسید آیا مشکل مطرحشده در جهان داستان قابل مشاهده است و سپس به راهی نگاه کرد که او برمیگزیند. اگر هر دو را در یک داوری ادغام کنیم، بخشی از معنای تقابل از دست میرود. مخالفت با برنامه کیلمونگر پرسش از مسئولیت واکاندا را حل نمیکند. در مقابل، پذیرفتن وجود تبعیض نیز به او اختیار نمیدهد سرنوشت دیگران را بر اساس خشم و تجربه شخصی خودش تعیین کند. قهرمان داستان باید برای هر دو مسئله پاسخ داشته باشد. همین ساختار توضیح میدهد چرا تماشاگر ممکن است بعد از پایان رویارویی درباره واکنش واکاندا بحث کند.

جوکر هدف دارد و بتمن باید میان چند مسئولیت تصمیم بگیرد
در «شوالیه تاریکی»، جوکر موقعیتهایی میچیند تا انسانها را زیر فشار بگذارد و ادعایش درباره شکنندگی نظم و اخلاق را بیازماید. او میخواهد بر انتخاب افراد اثر بگذارد و بعد نتیجه را شاهدی بر نگاه خودش بگیرد. این هدف به اقدامات او جهت میدهد. طرف دیگر کشمکش بتمن است که در همان زمان باید جان افراد را حفظ کند، تهدیدهای تازه را پاسخ دهد و مرزهای اخلاقی خودش را رعایت کند.
تفاوت سرعت عمل دو شخصیت تا حدی از تفاوت مسئولیت آنها میآید. جوکر قواعد آزمایش را میچیند، در حالی که بتمن باید با پیامدهای آن برای افراد مختلف روبهرو شود. قاطعیت ظاهری جوکر نیز با اطلاعاتی که پنهان میکند و فشاری که بر دیگران میگذارد ارتباط دارد. قهرمان در موقعیتی به انتخاب میرسد که هر مسیر میتواند هزینهای داشته باشد. این تفاوت به توضیح جذابیت دراماتیک شخصیت منفی کمک میکند.
جوکر برای پیشبرد ادعایش معمولاً موقعیت را از قبل آماده میکند و میداند میخواهد واکنش کدام فرد یا گروه را ببیند. در چنین موقعیتی، رسیدن زودتر به یک تصمیم برای شخصیت منفی آسانتر است. او خودش تهدید را تعریف کرده و زمان و قواعد را تعیین کرده است. بتمن همزمان با شناخت این قواعد باید بفهمد چه اطلاعاتی را میتواند معتبر بداند و چه خطرهایی هنوز دیده نشدهاند. اگر فقط نتیجه فوری تصمیمها را بسنجیم، این تفاوت موقعیت کمتر به چشم میآید.
وضوح هدف در روایت به تماشاگر امکان پیشبینی دقیق هر کنش را نمیدهد. فایدهاش این است که وقتی بخش تازهای از برنامه آشکار میشود، میتوان پیوند آن را با رفتارهای قبلی فهمید. این ویژگی در مورد جوکر اهمیتی ویژه دارد، چون ظاهر رفتار او آشفته است و بسیاری از ساکنان شهر نمیتوانند آن را از قبل حدس بزنند. با این حال، تماشاگر بعداً میتواند بفهمد تهدیدهای جداگانه چگونه به تلاش او برای تحمیل یک آزمایش اخلاقی مربوط میشوند. اگر این پیوند از بین برود، تهدیدها حکم رخدادهای جدا از هم پیدا میکنند و اثر جمعیشان کم میشود.

گذشته مگنیتو بخشی از منطق تصمیمهای اوست
در «مردان ایکس»، تجربه آزار و خشونت، از جمله هولوکاست، در شکلگیری نگاه مگنیتو نقش دارد. او امنیت جهشیافتهها را وابسته به رفتار گروهی میبیند که امکان دارد در آینده دوباره علیه آنها دست به خشونت بزند. گذشته به مخاطب اجازه میدهد منشأ بدگمانی او را تشخیص دهد و بفهمد چرا وعده همزیستی بهسادگی قانعش نمیکند.
کشمکش داستان از تصمیمی میآید که او در پاسخ به این ترس میگیرد. مگنیتو برای محافظت از گروه خود روشهایی را موجه میداند که میتوانند دیگران را قربانی کنند. اهمیت گذشته این است که جایگاه این تصمیم را در زندگی شخصیت روشن میکند. داوری درباره آن تصمیم همچنان به پیامدهایش برای دیگران مربوط است.
مگنیتو یک برداشت تعمیمیافته از تجربهای بهشدت شخصی دارد. او خشونتی را دیده که اعتماد به افراد صاحب قدرت را برایش دشوار کرده است و این تجربه را به پیشبینی آینده همه جهشیافتهها پیوند میزند. در نتیجه اختلاف او با طرفداران همزیستی فقط بر سر خوشبینی یا بدبینی نیست. پرسش این است که برای امنیت، تا کجا میتوان از پیش درباره رفتار یک گروه حکم داد و در برابر خطری که احتمال وقوعش وجود دارد چه اقدامی مجاز است.
روایت گذشته میتواند به شناخت همین نقطه تصمیم کمک کند. وقتی تماشاگر منشأ نگرانی مگنیتو را میشناسد، واکنش او به وعدههای سیاسی و اجتماعی قابل فهمتر میشود. با این حال، در جهان داستان دیگر جهشیافتهها نیز در معرض خطرند و ممکن است نتیجه دیگری از آن بگیرند. تفاوت در پاسخها یادآور میشود که تجربه گذشته را میتوان به بیش از یک انتخاب در زمان حال پیوند زد. داستان با نشان دادن این انتخابها مسئولیت فردی مگنیتو را هم در کنار تاریخ زندگیاش قابل بررسی میکند.

والتر وایت چگونه انگیزهاش را برای خودش توضیح میدهد؟
والتر وایت در «برکینگ بد» ابتدا با بیماری جدی و نگرانی درباره آینده مالی خانواده مواجه است. این نقطه شروع برای مخاطب قابل فهم است و امکان همدلی به وجود میآورد. در ادامه، تصمیمهایش نشان میدهند که غرور، میل به کنترل و نیاز به اثبات توانایی هم در رفتار او سهم دارند. تعارض میان انگیزهای که بر زبان میآورد و انتخابهایی که انجام میدهد، از نقاط مهم شخصیتپردازی اوست.
در این نوع روایت، مخاطب اطلاعاتی دارد که شخصیت درباره خودش بهسادگی نمیپذیرد. او میتواند ادامه رفتار والتر را در موقعیتهایی ببیند که انگیزه اولیه به تنهایی توضیح کافی برای آنها نیست. همین فاصله موجب میشود واکنش تماشاگر در بخشهای مختلف داستان تغییر کند.
توانایی والتر در ارائه توضیحی پذیرفتنی برای رفتار خود، یکی از ابزارهای داستان برای نزدیک کردن مخاطب به اوست. کمک به خانواده انگیزهای آشناست، بهویژه وقتی شخصیت با بیماری و درآمد ناکافی مواجه شده باشد. اگر مخاطب از همان ابتدا فقط بر کارهای بعدی او تمرکز کند، نمیبیند چگونه این توجیه در طول داستان اعتبار خود را از دست میدهد. وقتی هم فقط به انگیزه اولیه توجه کند، نقش امتیازها و قدرت تازهای را که والتر به دست میآورد نادیده میگیرد.
مقایسه گفتههای شخصیت با موقعیتهایی که خودش ایجاد میکند، به کشف این تناقض کمک میکند. او در آغاز خود را در برابر یک ضرورت میبیند. بعدها انتخابهایی میکند که میتوان از آنها میل به حفظ موقعیت و کنترل شرایط را فهمید. این تحول در تماشاگر هم دو واکنش متفاوت پدید میآورد. همدلی اولیه میتواند سر جایش باشد و در عین حال، ارزیابی رفتارهای بعدی تغییر کند. داستان در طول زمان دادههای تازهای به مخاطب میدهد تا دوباره درباره انگیزهای که از ابتدا شنیده بود فکر کند.

اخلاق قهرمان را باید در تصمیمهای دشوار دید
در رویارویی بتمن با جوکر، تردید قهرمان به موقعیتهایی مربوط است که حفظ جان افراد و نگه داشتن اصول شخصی همزمان دشوار میشوند. شخصیت منفی از آزادی بیشتری برای انتخاب وسیله رسیدن به هدف استفاده میکند و همین موضوع ممکن است او را قاطعتر نشان دهد. در مقابل، زمانی که قهرمان میکوشد پیامد تصمیمش را برای دیگران در نظر بگیرد، راهی که پیش رو دارد پیچیدهتر میشود.
اگر داستان تنها توان بدنی یا سرعت پیروزی را معیار قرار دهد، این بخش از کشمکش دیده نمیشود. انتخاب در شرایط فشار است که معیار اخلاقی قهرمان را قابل مشاهده میکند. جوکر با ساختن آن شرایط موقعیتی فراهم میکند که تماشاگر علاوه بر نتیجه نبرد، شیوه رسیدن به نتیجه را هم در نظر بگیرد.
در داستانی مانند «شوالیه تاریکی»، شخصیت شرور میتواند اوضاع را طوری بچیند که هر پاسخ مدافعان شهر ظاهراً یکی از معیارهای اخلاقی آنها را نقض کند. بخشی از فشار داستان از همین ظاهرسازی میآید. وقتی تماشاگر انتخابها را فقط با همان صورتبندی جوکر میبیند، ممکن است به این نتیجه برسد که هیچ راه دیگری وجود ندارد. واکنش قهرمانان و مردم در شرایط دشوار نشان میدهد که پاسخ آنها میتواند پیچیدهتر از دو گزینهای باشد که به آنها نشان داده میشود.
از همین رو توان دفاع از یک اصل در فیلم با تکرار جملهای درباره عدالت سنجیده نمیشود. اقدام، تأخیر، درخواست کمک و نحوه تقسیم مسئولیت میتوانند روشهای متفاوتی برای واکنش به بحران باشند. آدمهایی که جوکر وارد آزمایش میکند هر کدام اطلاعات و انگیزه خود را دارند. رفتارشان صرفاً نمونهای برای اثبات یک نظریه نیست. فیلم وقتی قهرمان و شهروندان را در حال تصمیمگیری نشان میدهد، امکان مشاهده همین بخش از ماجرا را فراهم میکند و نگاه جوکر به نتیجه را در معرض آزمون قرار میدهد.

هانیبال لکتر در بازداشت هم گفتوگو را هدایت میکند
در «سکوت برهها»، هانیبال لکتر در بازداشت است و میدان عمل یک مهاجم آزاد را ندارد. او در گفتوگو با کلاریس استارلینگ از مشاهده، شناخت اضطراب و کنجکاوی طرف مقابل استفاده میکند. کلاریس برای پیشبرد پرونده به اطلاعات نیاز دارد و لکتر میتواند مسیر گفتوگو را به موضوعاتی ببرد که برای خود او اهمیت دارند.
قدرت در این موقعیت در دسترسی به اطلاعات و در اختیار گرفتن ریتم مکالمه دیده میشود. تماشاگر میداند که استارلینگ هدف و توانایی مستقل دارد و باید در همان گفتوگو حدود دسترسی لکتر به زندگی شخصی خود را مدیریت کند. در نتیجه هر پرسش میتواند هم سرنخی برای تحقیق باشد و هم فرصتی برای اعمال نفوذ.
گفتوگوی کلاریس و لکتر از لحاظ موقعیت جسمی نامتقارن است. کلاریس امکان حرکت و پیگیری تحقیق را دارد و لکتر در چارچوب محدودیتهای بازداشت حرف میزند. با این همه، لکتر در هر گفتوگو میتواند بخشی از اطلاعات را نگه دارد، موضوع پرسشها را عوض کند و وادارش کند درباره چیزی توضیح بدهد که برای تحقیق ضروری به نظر نمیرسد. او با استفاده از همین فاصله میان نیاز کلاریس به سرنخ و نیازش به حفظ حریم شخصی، تنش را افزایش میدهد.
کلاریس هم اطلاعات ورودی را بررسی میکند و از هدفی که برای مراجعه دارد آگاه است. به همین دلیل مکالمه میان دو فردی پیش میرود که هر کدام میکوشند حدود نفوذ دیگری را بسنجند. اگر لکتر فقط اطلاعات را بهسادگی تحویل میداد یا کلاریس اختیار پاسخ خود را به او واگذار میکرد، تنش گفتوگو کمتر بود. آنچه موقعیت را قابل پیگیری میکند این است که تماشاگر میتواند هم وزن اطلاعات را ببیند و هم قیمت شخصی به دست آوردن آن را درک کند.

تانوس برنامه خودش را راه نجات میداند
در «انتقامجویان: جنگ ابدیت»، تانوس افزایش جمعیت و محدود بودن منابع را مقدمه یک فاجعه میبیند و برای پیشگیری از آن راهحلی خشونتآمیز انتخاب میکند. رفتار او از این جهت برای مخاطب قابل پیگیری است که خودش نقشهاش را ضروری و حتی نوعی نجات میداند. او تصمیمی را که بر زندگی دیگران اثر میگذارد از موضع کسی میگیرد که به نتیجهگیری خود اطمینان کامل دارد.
تعارض از اینجا شکل میگیرد که فرضهای تانوس درباره آینده، منابع و گزینههای موجود قابل بررسیاند. قاطعیت او امکان بررسی این پرسشها را از دیگران میگیرد. فیلم از طریق برخورد شخصیتها با آن تصمیم، فاصله میان ادعای حل یک بحران و اختیار تعیین سرنوشت دیگران را پیش چشم میگذارد.
تانوس از یک مسئله عمومی به نتیجهای میرسد که اجرای آن برای گروههای بسیار متفاوت پیامدهای جبرانناپذیر دارد. یکی از راههای تحلیل او، بررسی گامهایی است که میان تشخیص مسئله و تصمیمش قرار گرفتهاند. او درباره آینده چه فرضی دارد؟ تا چه اندازه میپذیرد که مردم در شرایط مختلف راههای متفاوتی برای اداره منابع پیدا کنند؟ چه کسی اجازه دارد درباره آینده دیگران تصمیم بگیرد؟ خود شخصیت به این پرسشها میدان کمی میدهد، چون برنامهاش را از پیش ضروری دانسته است.
اهمیت روایت در این است که تماشاگر به کمک انگیزه شخصیت میتواند دلیل پیگیری مداوم نقشه را بفهمد. از سوی دیگر تصمیم تانوس از این جهت با تصمیم قهرمانان فرق دارد که او خود را صاحب اختیار لازم برای تغییر زندگی دیگران میبیند، حتی اگر آنها با تعریفش از بحران موافق نباشند. خشونت نتیجه این شیوه تصمیمگیری است. از آنجا که شخصیت برنامهاش را مسئولانه میداند، تقابل بر سر خود معنای مسئولیت هم شکل میگیرد. این جنبه به بحث پس از فیلم درباره مبنای استدلال او جهت میدهد.

لوکی اختلافهایی را آشکار میکند که در تیم وجود دارند
در «انتقامجویان»، لوکی میتواند از اختلافهای درونی قهرمانان و بیاعتمادی آنها به یکدیگر بهره ببرد. قدرت بدنی و ابزار او بخشی از تهدید است، اما تأثیرش به چیزی بستگی دارد که از پیش در تیم وجود دارد. اختلاف در انگیزه و شیوه تصمیمگیری باعث میشود هر عضو تهدید را از زاویه خودش ببیند.
مقابله با او در نتیجه به تغییر شیوه کار قهرمانان نیاز پیدا میکند. آنها باید تصمیم بگیرند چه زمانی میتوانند به هم اعتماد کنند و چگونه همکاری کنند. وقتی شخصیت منفی این تغییر را ایجاد میکند، اثرش بر مسیر تحول قهرمانان هم قابل مشاهده است.
در صحنههایی که قهرمانان هنوز گروهی منسجم تشکیل ندادهاند، تفاوت در برداشتشان از تهدید به لوکی امکان مانور میدهد. حتی اگر همه با هدف جلوگیری از فاجعه موافق باشند، ممکن است درباره اعتماد به اطلاعات یکدیگر یا نحوه اقدام اختلاف پیدا کنند. موقعیت داستانی لوکی از این ناهماهنگی نیرو میگیرد. او به مخاطب نشان میدهد که تشکیل تیم، کاری جدا از کنار هم قرار گرفتن چند شخصیت قدرتمند است.
رویارویی با چنین رقیبی از قهرمانان میخواهد علاوه بر سنجش توان او، رفتار خودشان را هم بررسی کنند. برای هماهنگی باید بعضی اطلاعات را به اشتراک بگذارند و در لحظه عمل به تصمیمهای دیگری اعتماد کنند. اگر اختلافها همچنان باقی بمانند، همان تعارضهای داخلی میتوانند به مانعی مستقل تبدیل شوند. اثر شخصیت منفی در اینجا در تحول روابط گروهی دیده میشود و این اثر برای فهم روایت به اندازه صحنههای مستقیم تقابل اهمیت دارد.

نظم گاس فرینگ بخشی از تهدید اوست
گاس فرینگ در «برکینگ بد» اغلب آرام و منظم به نظر میرسد. رویههای ثابت او نشان میدهند که میتواند مدتها برای رسیدن به نتیجه صبر کند و تصمیمهایش را با حسابگری پیش ببرد. همین نظم، هزینه زیر پا گذاشتن یک مرز نانوشته را برای اطرافیان جدی میکند.
تماشاگر لازم نیست هر واکنش او را از پیش بداند تا احساس خطر کند. کافی است بفهمد او رفتار دیگران را ثبت و به موقع ارزیابی میکند. قرار گرفتن آن نظم در خدمت اهداف خطرناک، فاصله میان ظاهر کنترلشده و پیامد عمل را به بخشی از کشمکش تبدیل میکند.
ترس از گاس فرینگ را میتوان در این دانست که آرامش او معمولاً با توان دیدن جزئیات و کنترل زمان همراه است. اطرافیان با فردی روبهرو هستند که لزوماً واکنش فوری نشان نمیدهد. او میتواند تصمیم را به عقب بیندازد تا اطلاعات بیشتری به دست آورد یا شرایط اجرای آن فراهم شود. در نتیجه سکوت یا رعایت آداب روزمره هم برای مخاطب اهمیت پیدا میکند، چون رابطهاش با تصمیم نهایی هنوز معلوم نیست.
برای آنکه یک شخصیت به این شیوه تهدید ایجاد کند، داستان باید نشانههایی از رویه تصمیمگیری او به دست بدهد. آنگاه وقتی به اقدامی خطرناک میرسد، مخاطب میتواند آن رفتار را در کنار نظم قبلی ببیند و بفهمد چگونه دو بخش ظاهراً دور از هم در یک نفر جمع شدهاند. نامعلوم بودن واکنش دقیق در هر صحنه همچنان تنش ایجاد میکند. این نامعلومی از فاصله اطلاعات مخاطب با اطلاعات شخصیت به وجود میآید و به آشفتگی همیشگی رفتار او وابسته نیست.

پرسش روی بتی پس از پایان تقابل ادامه دارد
روی بتی در «بلید رانر» با عمر محدود و جایگاه موجوداتی روبهروست که دیگران برایشان تصمیم گرفتهاند. تلاش او برای ادامه زندگی مخاطب را به پرسش از ارزش تجربه و معنای انسان بودن میکشاند. این پرسشها حتی وقتی رویارویی شخصیتها پایان مییابد موضوعیت دارند.
در چنین روایتی، ماندگاری شخصیت منفی به مسئلهای وابسته است که حضور او آشکار میکند. کیلمونگر درباره مسئولیت قدرت، مگنیتو درباره امنیت پس از تجربه آزار و روی بتی درباره ارزش زندگی پرسش دارند. مخاطب میتواند درباره پاسخهایشان اختلاف نظر داشته باشد و همچنان این پرسشها را جدی بگیرد.
در «بلید رانر» پرسش از عمر محدود روی بتی را میتوان در کنار هدف دکارد دید. در ابتدای تقابل، وظیفه دکارد تعقیب افرادی است که برای او تهدید تعریف شدهاند. نزدیکتر شدن به روی بتی فرصتی فراهم میکند تا مخاطب آن افراد را از زاویه ترس، خاطره و میل به ادامه زندگی هم ببیند. همین تغییر در زاویه دید میتواند برداشتی را که در شروع تعقیب از خطر وجود داشت پیچیدهتر کند. تماشاگر پس از پایان فیلم ممکن است جایگاه روی بتی را با توجه به تجربهای که او از زندگی توصیف میکند دوباره بسنجد.
این نمونهها دو نوع تأثیر را در روایت نشان میدهند. قهرمان در طول داستان ممکن است روش یا برداشتش را عوض کند، مانند اعضای تیمی که لوکی اختلافشان را آشکار میکند. تماشاگر هم ممکن است پس از داستان به بخشی از دیدگاه خودش بازگردد، مانند تعریفش از مسئولیت واکاندا یا معنای زندگی در «بلید رانر». ماندگاری شخصیت منفی به این بستگی دارد که داستان برای چنین بازاندیشیای زمینه فراهم کند.











