هشدار درباره جایگزینی نمک یددار با نمک‌های رنگی
- مجموعه: اخبار پزشکی
- تاریخ انتشار : شنبه, ۲۳ آبان ۱۴۰۵ ۲۰:۳۵
به گزارش ایسنا، کارشناسان مرکز بهداشت آذربایجان شرقی درباره رواج نمک‌های صورتی، آبی و بنفش و نمک دریایی تصفیه‌نشده هشدار داده‌اند. نگرانی آن‌ها این است که وقتی خانوار نمک استانداردِ غنی‌شده با ید را از سبد مصرف حذف می‌کند، ممکن است دریافت روزانه این عنصر کاهش پیدا کند. ظاهر متفاوت نمک یا منشأ طبیعی و معدنی آن میزان ید قابل دریافت، کیفیت تصفیه و انطباق محصول با استاندارد را مشخص نمی‌کند. از سوی دیگر، یددار بودن محصول دلیلی برای بیشتر مصرف کردن نمک نیست. مصرف زیاد نمک خطر فشار خون و بیماری‌های قلبی‌عروقی را افزایش می‌دهد و انتخاب نوع استاندارد باید همراه با محدود کردن مقدار مصرف باشد.
نقش ید در کار تیروئید و رشد مغز
فتح‌اله پورعلی، مدیر گروه بهبود تغذیه مرکز بهداشت آذربایجان شرقی، گفت تیروئید برای ساخت هورمون‌های خود به ید نیاز دارد. بدن به مقدار کمی از این عنصر نیاز دارد، اما اهمیت آن به اندازه مقدار مصرفش نیست. رشد مغز در دوره جنینی و کودکی از فرایندهایی است که ممکن است از دریافت ناکافی ید آسیب ببیند. اهمیت تأمین ید برای زنان باردار نیز از همین‌جا می‌آید. پورعلی گفت شرایطی که بر رشد جنین اثر می‌گذارد می‌تواند پیامدهایی داشته باشد که پس از تولد قابل جبران نباشد.
گواتر یکی از نشانه‌هایی است که در گذشته اغلب برای شناخت کمبود ید به آن توجه می‌شد. در گواتر، بزرگ شدن تیروئید ممکن است به شکل تورم گردن دیده شود. به گفته پورعلی، انتظار برای دیدن این علامت روش مناسبی برای پایش نیست، زیرا در زمان بروز علامت، آثار کمبود از قبل شروع شده‌اند. ارزیابی دریافت ید در جمعیت به همین دلیل باید پیوسته انجام شود. کارکرد تیروئید، رشد جسمی و عصبی کودک و کارکرد دستگاه تولیدمثل حوزه‌هایی هستند که او هنگام توضیح پیامدهای کمبود به آن‌ها اشاره کرد.
او از افزایش خطر سقط، اختلال رشد جنین و مرگ‌ومیر کودکان در فهرست پیامدهایی یاد کرد که به کمبود ید نسبت داده شده‌اند. در کودکانی که با کمبود مواجه‌اند، دشواری یادگیری و افت برخی توانایی‌های شناختی نیز ممکن است دیده شود. این موارد در سطح جمعیت برای آموزش و سلامت عمومی اهمیت دارند. از این رو او گفت بعضی ارزیابی‌های توسعه، وضعیت دریافت ید را نیز بررسی می‌کنند. وضعیت یک جمعیت حاصل شرایط تغذیه‌ای طی زمان است و از مشاهده یک نشانه ظاهری یا تجربه یک خانواده نمی‌توان آن را تعیین کرد.
پورعلی به برآوردی اشاره کرد که بر اساس آن کمبود ید می‌تواند تا ۱۳.۵ امتیاز از ضریب هوشی کودکان بکاهد. او همچنین گفت اجرای برنامه غنی‌سازی نمک با ید از سال ۱۳۷۰ در ایران با بهبود وضعیت همراه بوده و در برآوردی که نقل کرد، اثر تجمعی برنامه بر امتیازهای ضریب هوشی کودکان ایرانی حدود ۷۰ میلیون امتیاز عنوان شده است. این دو رقم به دو مقیاس متفاوت مربوط‌اند. رقم اول برآورد اثر کمبود در سطح فرد و رقم دوم برآورد مجموع اثر در یک جمعیت است. گزارش داده‌ای برای پیش‌بینی ضریب هوشی یک کودک مشخص بر اساس نوع نمک مصرفی ارائه نمی‌کند.
غذا، غنی‌سازی و برنامه مکمل‌یاری
شیر، ماهی، گوشت و تخم‌مرغ از غذاهایی هستند که می‌توانند ید داشته باشند. پورعلی توضیح داد مقدار ید حاصل از مصرف معمول این مواد همیشه برای پوشش کامل نیاز کافی نیست. بنابراین در طرح‌های بهداشت عمومی برای تأمین ید به یک منبع غذایی خاص تکیه نمی‌شود. انتخاب راه پیشگیری در سطح جامعه با انتخاب رژیم غذایی برای یک فرد تفاوت دارد. هدف طرح‌های عمومی رساندن مقدار مناسبی از عنصر به گروه‌های مختلف است، از جمله افرادی که به‌طور منظم همه مواد غذاییِ حاوی ید را نمی‌خورند.
مکمل‌یاری مادران باردار یکی از اقدامات نظام بهداشتی است که مدیر گروه بهبود تغذیه به آن اشاره کرد. به گفته او، در برنامه قبلی از مولتی‌ویتامین و اسیدفولیک استفاده می‌شد. در برنامه‌ای که توصیف کرد، مولتی‌مینرال و یدوفولیک به کار می‌رود تا ید هم در برنامه تغذیه این گروه در نظر گرفته شود. توضیح او ناظر به برنامه نظام بهداشت است. نوع و مقدار مکمل برای هر فرد در چارچوب مراقبت بارداری تعیین می‌شود.
غنی‌سازی نمک راه دیگر پیشگیری است. نمک در اقشار مختلف و در فصل‌های مختلف سال در مقادیر نسبتاً قابل پیش‌بینی مصرف می‌شود و به همین دلیل به‌عنوان حامل ید در برنامه‌های عمومی به کار رفته است. این روش زمانی کار می‌کند که میزان ید محصول استاندارد باشد و مصرف‌کننده در همان مقدار محدود نمکِ معمول خود از نوع مناسب استفاده کند. استفاده از نمک فاقد مقدار قابل اتکای ید می‌تواند بخشی از اثری را که برنامه غنی‌سازی برای آن طراحی شده کاهش دهد.
تفاوت نمک رنگی و محصول تصفیه‌شده
پورعلی به تبلیغ نمک صورتی هیمالیا، نمک بنفش و آبی و نمک دریا با عنوان محصول طبیعی یا سالم اشاره کرد. او گفت در برخی از محصولاتی که با این عناوین فروخته می‌شوند، میزان ید کافی نیست یا محصول استاندارد تصفیه را ندارد. اگر نمکی از هر منشأ، از جمله دریا، طبق استاندارد تصفیه و با ید غنی شده باشد، از نظر دریافت ید با نوع تصفیه‌نشده فرق دارد. در نتیجه معیار انتخاب به مشخصات فرآوری و غنی‌سازی برمی‌گردد و رنگ یا نام تجاری تنها داده‌ای درباره ظاهر یا منشأ نمک است.
تصفیه برای جدا کردن ناخالصی‌ها انجام می‌شود. نمک سنگی و نمک دریا ممکن است به‌طور طبیعی مقداری ید داشته باشند، اما پورعلی گفته اندازه آن برای تأمین قابل اتکای نیاز غذایی مشخص و کافی نیست. او نگرانی درباره ناخالصی را جدا از مسئله کمبود ید توضیح داد. به گفته وی، در برخی بررسی‌ها در نمونه‌هایی از این محصولات مواد نگران‌کننده‌ای مشاهده شده که بعضی از آن‌ها ممکن است خاصیت سرطان‌زایی داشته باشند. گزارش نوع، غلظت یا نتیجه آزمایش تک‌تک محصولات بازار را ارائه نمی‌کند.
او بر استفاده در مقدار کم از نمک تصفیه‌شده یددار تأکید کرد. اگر خانواده در انتخاب نمک دو پرسش را جدا ببیند، تشخیص راحت‌تر می‌شود: چه نوع محصولی استاندارد است و چه مقدار نمک در غذا مصرف می‌شود. پاسخ به پرسش اول به میزان ید و کیفیت تصفیه مربوط است و پاسخ به پرسش دوم به کنترل سدیم رژیم غذایی. افزودن ید به نمک ویژگی مربوط به تأمین یک ریزمغذی را به آن می‌دهد، در حالی که محدودیت مصرف نمک برای کاهش خطرهای ناشی از دریافت زیاد سدیم همچنان برقرار است.
وضعیت آذربایجان شرقی و غربی
پورعلی درباره پایش کشور گفت در بسیاری از استان‌ها دریافت ید در مادران باردار در وضع مطلوبی نیست و وضعیت کودکان نیز به توجه نیاز دارد. در ارزیابی‌هایی که او به آن استناد کرده، وضعیت دریافت ید کودکان آذربایجان غربی در محدوده قرمز و آذربایجان شرقی در محدوده نارنجی بوده است. وی احتمال داد اگر اقدامات پیشگیری و الگوی انتخاب نمک در آذربایجان شرقی بهتر نشود، وضعیت این استان نیز به محدوده قرمز برسد. این طبقه‌بندی به گزارش پایش جمعیتی مربوط است و وضعیت همه کودکان یک استان را به‌صورت فردی تعیین نمی‌کند.
علیرضا حسن‌زاده، معاون فنی مرکز بهداشت آذربایجان شرقی، به دسترسی محلی به نمک‌های دریاچه ارومیه و ترویج نمک‌های رنگی و دریایی تصفیه‌نشده اشاره کرد. به گفته او، نبود غنی‌سازی کافی در این محصولات از عواملی است که می‌تواند دریافت ید را پایین بیاورد. او همچنین به کوهستانی بودن منطقه و پایین بودن مقدار ید خاک اشاره کرد. این توضیح نشان می‌دهد وضع دریافت ید هم می‌تواند با ویژگی‌های جغرافیایی مرتبط باشد و هم با تغییر ترجیح خرید خانوارها.
حسن‌زاده نیز ارتباط ید با تولید هورمون‌های تیروئید و رشد مغز را توضیح داد. او در کنار گواتر و کم‌کاری تیروئید، اختلال تولیدمثل و تأخیر رشد ذهنی و جسمی را از پیامدهای مرتبط دانست و به اختلال مادرزادی شدید ناشی از کمبود ید هم اشاره کرد. به گفته او، آسیب شناختی مرتبط با کمبود ید در گروه مشکلاتی قرار می‌گیرد که امکان پیشگیری از آن‌ها وجود دارد. با توجه به مقدار متغیر ید در غذاها، نمک یددار تصفیه‌شده در برنامه‌های بهداشتی یکی از روش‌های رایج، کم‌هزینه و قابل اجرا برای پوشش جمعیتی است.
هر دو مقام بهداشتی در پایان بر دو جزء پیام خود دست گذاشتند: انتخاب نمک تصفیه‌شده و یددار و مصرف آن در مقدار محدود. در سطح استان، روند دریافت ید در کودکان و مادران باردار نیاز به پایش دارد. در سطح خانوار، مشخصات درج‌شده بر بسته برای تشخیص تصفیه‌شده و یددار بودن محصول اطلاعات مرتبط‌تری از رنگ آن فراهم می‌کند.
در توضیح تفاوت مواد غذایی و نمک غنی‌شده، پورعلی به این نکته توجه داد که دریافت ید باید در گذر زمان سنجیده شود. وجود ید در یک گروه از مواد غذایی به معنی دریافت کافی و مداوم همه افراد جامعه نیست. به همین دلیل در سیاست پیشگیری هم الگوی تغذیه و هم امکان دسترسی به یک محصول استاندارد بررسی می‌شود. برنامه مکمل‌یاری بارداری نیز برای گروه مشخصی طراحی شده که به علت اهمیت هورمون‌های تیروئید در رشد جنین نیاز به مراقبت دارد. در بحث نمک خوراکی، توجه به استاندارد محصول به خانواده اجازه می‌دهد انتخاب نوع نمک را از موضوع افزایش مصرف جدا کند. در پایش استانی نیز تغییر وضعیت یک گروه سنی تا زمانی که داده‌های جدید در دسترس قرار بگیرند باید بر اساس نتایج ارزیابی جمعیتی تفسیر شود. توصیه‌های مقام‌های بهداشتی در این گزارش از همین زاویه به پیگیری هم‌زمان دسترسی، انتخاب محصول و کنترل مقدار مصرف می‌پردازند.
گزارش ایسنا نقش این عنصر را از دو زاویه بررسی کرده است. نقش نخست به تولید هورمون مربوط می‌شود که در سراسر زندگی اهمیت دارد. زاویه دوم به دوره‌هایی مربوط است که بدن در حال رشد است و کمبود می‌تواند بر تکامل مغز و بدن اثر بگذارد. در توضیح پورعلی، علت توجه جداگانه به زنان باردار و کودکان همین تفاوت مرحله زندگی است. در سطح منطقه نیز حسن‌زاده دسترسی به نمک دریاچه ارومیه را همراه با تبلیغ محصولات فاقد ید کافی مطرح کرده است. دسترسی آسان در کنار تصور مفید بودن فرآورده طبیعی می‌تواند انتخاب خانوار را تغییر دهد. تصفیه و غنی‌سازی دو ویژگی جداگانه‌اند که هر دو باید در انتخاب نوع نمک در نظر گرفته شوند. بررسی میزان ید در سطح جمعیت نیز به مرکز بهداشت کمک می‌کند توجه به این مسئله را به مشاهده موارد گواتر یا نشانه‌های کم‌کاری محدود نکند. به گفته این مسئولان، پیشگیری از کمبود در کودکان از آن جهت اهمیت دارد که پیامدهای احتمالی برای یادگیری و رشد می‌توانند در سال‌های بعد هم خود را نشان دهند. تداوم برنامه‌های پیشگیری به دسترسی به محصول استاندارد، پایش گروه‌های آسیب‌پذیر و انتخاب نمک مناسب در مقدار کم وابسته است. در همین چارچوب، توضیحات معاون فنی مرکز بهداشت ناظر به سه عامل هم‌زمان است: مقدار ید در محیط، نوع محصولی که در دسترس یا در تبلیغات دیده می‌شود و مقدار مصرف معمول خانوار. ارزیابی آذربایجان شرقی و غربی برای برنامه‌ریزی سلامت عمومی اهمیت دارد و گزارش برای تشخیص وضعیت یک فرد به نتیجه پایش استان اکتفا نمی‌کند.
