پروتز پا؛ از چوب قدیمی تا رباتهایی که مثل پای واقعی راه میروند!
- مجموعه: بیماری ها و راه درمان
پروتز پا دستگاه مصنوعی است که پای از دست رفته را جایگزین میکند
پروتز پا چیست و چطور زندگیتان را دوباره به حرکت درمیآورد؟
پروتز پا چیست؟
پروتز پا (یا پروتز اندام تحتانی) یک وسیله مصنوعی است که برای جایگزینی بخشی یا تمام پا در افرادی طراحی و ساخته میشود که به دلایل مختلف (قطع عضو، نقص مادرزادی، بیماری یا آسیب شدید) بخشی از اندام تحتانی خود را از دست دادهاند یا هرگز آن را نداشتهاند.
هدف اصلی پروتز پا، بازگرداندن حد ممکن تحرک، استقلال و کیفیت زندگی به فرد است. پروتزهای امروزی بسیار فراتر از یک وسیله ساده برای راه رفتن هستند و در بسیاری از موارد به افراد امکان میدهند فعالیتهای ورزشی، شغلی، روزمره و حتی فعالیتهای حرفهای سطح بالا را دوباره تجربه کنند.
پروتز پا به افراد کمک میکند دوباره راه بروند و استقلال پیدا کنند
سطوح مختلف قطع عضو و انواع پروتز پا
نوع پروتز مورد نیاز به سطح قطع عضو بستگی دارد. رایجترین سطوح عبارتند از:
• ترانستیبیال (زیر زانو) : شایعترین نوع، سادهترین و معمولاً موفقترین پروتزها
قطع مفصل زانو (Knee disarticulation)
• ترانسفمورال (بالای زانو): پیچیدهتر به دلیل نیاز به مفصل زانوی عملکردی
قطع مفصل ران و همی پلوکتومی (بسیار نادر و بسیار پیچیده)
هرچه سطح قطع بالاتر باشد، پروتز پیچیدهتر، سنگینتر و گرانتر میشود و یادگیری استفاده از آن زمان و تلاش بیشتری میطلبد.
اجزای اصلی یک پروتز پا
تقریباً تمام پروتزهای مدرن از این اجزای اصلی تشکیل شدهاند:
سوکت
مهمترین و شخصیترین بخش پروتز. سوکت دقیقاً بر اساس شکل و حجم اندام باقیمانده ساخته میشود و وزن بدن را تحمل میکند. بین پوست و سوکت معمولاً لاینر (لایه محافظ نرم از جنس سیلیکون یا مواد مشابه) قرار میگیرد.
سیستم تعلیق
روش نگهداشتن پروتز روی اندام باقیمانده. رایجترین انواع:
• مکش (ساکشن)
• پینلاک
• بند و تسمه
• پمپ خلأ فعال
• آستینهای نئوپرنی
اسکلت یا پایلون
بخش میانی که سوکت را به مفاصل و پا متصل میکند. معمولاً از آلومینیوم، تیتانیوم یا فیبر کربن ساخته میشود.
مفصل زانو (در پروتزهای بالای زانو)
مهمترین تفاوت پروتز بالای زانو با زیر زانو همین مفصل است. انواع زانو:
• مکانیکی ساده
• مکانیکی با کنترل هیدرولیک/پنوماتیک
• میکروپروسسوری (بایونیک، هوشمند)
مفصل مچ پا و پا
بخش انتهایی که تماس با زمین را برقرار میکند. پاهای پروتزی امروزی در انواع مختلفی وجود دارند:
• ثابت (SACH)
• دینامیک با فنر کربنی (انرژی برگشتی بالا)
• هوشمند با کنترل الکترونیکی مچ (Meridium، Empower و …)
سوکت پروتز دقیقاً بر اساس شکل اندام باقیمانده ساخته میشود
انواع اصلی تکنولوژی پروتز پا
پروتزهای مکانیکی
• سادهتر، سبکتر، ارزانتر، مقاومتر
• نیاز به کنترل بیشتر توسط عضلات فرد
• مناسب برای بسیاری از افراد با فعالیت متوسط تا بالا
پروتزهای میکروپروسسوری (بایونیک/هوشمند)
• مجهز به حسگرها، کامپیوتر و موتورهای کوچک
• تشخیص خودکار نوع حرکت، شیب، سرعت، پله، زمین ناهموار
• الگوی راه رفتن طبیعیتر، ایمنی بیشتر در زمینهای مختلف
• مصرف انرژی کمتر برای کاربر
پروتز پا چه کارهایی میتواند انجام دهد؟
با پیشرفت تکنولوژی و انتخاب صحیح، افراد با پروتز پا میتوانند به فعالیتهای زیر دست یابند (بسته به سطح قطع، قدرت بدنی و تمرین):
• راه رفتن معمولی در خانه و بیرون
• بالا و پایین رفتن از پله
• راه رفتن روی سطوح ناهموار و شیبدار
• دویدن و دویدن طولانیمدت (ماراتن)
• دوچرخهسواری
• شنا و ورزشهای آبی
• اسکی، صخرهنوردی، فوتبال، بسکتبال، والیبال نشسته و …
• ایستادن طولانیمدت
• رانندگی
• مشاغل فیزیکی نسبتاً سنگین
فرآیند دریافت پروتز
• بهبود اولیه پس از جراحی (معمولاً ۶–۱۲ هفته)
• ارزیابی توسط تیم چندرشتهای (پزشک، پروتزیست، فیزیوتراپیست)
• قالبگیری و ساخت سوکت اولیه (تست سوکت)
• ساخت پروتز نهایی
• آموزش و توانبخشی (چند هفته تا چند ماه)
• تنظیمات دورهای و تعویض قطعات در طول سالها
هر پروتز پا کاملاً سفارشی و منحصر به فرد برای فرد ساخته میشود
سوالات متداول
1. آیا با پروتز پا میتوانم بدوم؟
بله، بسیاری از افراد با پروتزهای مناسب (بهخصوص با پای کربنی دینامیک یا پروتزهای هوشمند) میتوانند بدوند، حتی ماراتن و دوی سرعت. البته بستگی به سطح قطع عضو، قدرت بدنی و نوع پروتز دارد.
2. آیا پروتز پا درد دارد؟
خود پروتز نباید درد ایجاد کند. اگر درد دارید معمولاً به یکی از این دلایل است:
• فیت نامناسب سوکت
• فشار بیش از حد یا نقاط داغ
• تعریق و تحریک پوست
• مشکلات اندام باقیمانده یا درد فانتوم (که جداگانه درمان میشود)
3. درد فانتوم با پروتز بهتر میشود یا بدتر؟
در اکثر افراد استفاده منظم و صحیح از پروتز باعث کاهش تدریجی درد فانتوم میشود، اما در بعضی موارد ممکن است ابتدا کمی تشدید شود (به دلیل تحریک عصبی جدید).
4. پروتز هوشمند (بایونیک) واقعاً ارزش قیمتش را دارد؟
برای افراد فعال، کسانی که روی سطوح متنوع راه میروند، پله زیاد دارند یا شغل فیزیکی میخواهند انجام دهند → معمولاً بله، ارزشش را دارد.
برای افرادی که بیشتر در خانه هستند و راه رفتن معمولی دارند → اغلب خیر، پروتز مکانیکی خوب کافی است.
5. هر چند وقت یکبار باید پروتز را عوض کنم؟
معمولاً هر ۳ تا ۶ سال یکبار (بسته به نوع فعالیت و وزن کاربر).
سوکت معمولاً زودتر (هر ۱ تا ۳ سال) نیاز به تعویض یا اصلاح دارد، چون حجم اندام باقیمانده با گذشت زمان تغییر میکند.
6. آیا میتوانم با پروتز شنا کنم؟
بله، ولی نه با هر پروتزی. بعضی پاها و زانوهای مخصوص آب (مثل Dynion، Maverick، Aqualine و…) برای شنا طراحی شدهاند. پروتزهای معمولی معمولاً نباید داخل آب بروند (بهخصوص مدلهای الکترونیکی).
7. آیا پروتز باعث تعریق زیاد میشود؟
بله، خصوصاً در ماههای اول و در هوای گرم.
راهحلها: لاینرهای تنفسپذیر، جورابهای ضدتعریق، پودرهای مخصوص، و گاهی سیستمهای خنککننده داخل سوکت.
8. حداکثر وزن قابل تحمل پروتز چقدر است؟
اکثر پروتزهای استاندارد تا ۱۲۵–۱۵۰ کیلوگرم را تحمل میکنند.
برای افراد سنگینوزن (بالای ۱۳۰–۱۴۰ کیلو) باید از سریهای مخصوص «Heavy Duty» استفاده شود.
9. آیا بچهها هم میتوانند پروتز داشته باشند؟
بله، پروتز کودکان خیلی رایج است و معمولاً هر ۶–۱۸ ماه باید عوض شود چون بچهها سریع رشد میکنند.
سخن آخر
هیچ پروتزی «بهترین» برای همه نیست؛ بهترین پروتز، پروتزی است که با نیازها، اهداف، سطح فعالیت، وضعیت جسمانی و شرایط مالی شما سازگار باشد. یادگیری استفاده از پروتز زمانبر است؛ صبر، تمرین منظم و حمایت روانی بسیار مهم هستند. نگهداری منظم، تمیزکاری لاینر و بررسی سوکت از ایجاد زخم، عفونت و مشکلات پوستی جلوگیری میکند.
پروتزهای امروزی بسیار پیشرفتهتر از گذشته هستند و چهره پروتز در جامعه به شدت تغییر کرده؛ بسیاری از افراد به داشتن پروتز خود افتخار میکنند و آن را شخصیسازی میکنند.
در نهایت، پروتز پا فقط یک وسیله فنی نیست؛ ابزاری است برای بازگرداندن آزادی حرکت، اعتماد به نفس و امکان تجربه دوباره بسیاری از لذتهای زندگی که شاید برای مدتی از دست رفته بودند.
گردآوری:بخش سلامت بیتوته
