سفر به کارتاژ: شهری که تاریخ مدیترانه را تغییر داد

مجموعه: مكانهاي تاريخي جهان

کارتاژ

توفت کارتاژ؛ حقیقت تکان‌دهنده قربانی کودکان در شهر باستانی

شهر باستانی تونس

کارتاژ کجاست؟

کارتاژ (Carthage)، یکی از مهم‌ترین شهرهای باستانی جهان، در شمال آفریقا و در ساحل شرقی دریاچه تونس در تونس امروزی واقع شده است. این شهر که از یک مستعمره فنیقی به پایتخت امپراتوری پونیک تبدیل شد، در هزاره اول پیش از میلاد بر مدیترانه غربی تسلط داشت. افسانه بنیان‌گذاری آن به ملکه الیسا (Dido) از تیر (Tyre) بازمی‌گردد که با حیله‌ای زمینی به اندازه پوست گاو را برای ساخت شهر به دست آورد. 

ویرانه‌های کارتاژ

بنیان‌گذاری و رشد

کارتاژ در قرن نهم پیش از میلاد توسط مهاجران فنیقی از شهر تیر بنیان گذاشته شد. نام آن از واژه پونیک "qrt-ḥdšt" به معنای "شهر جدید" گرفته شده که به "تیر جدید" اشاره دارد. این شهر به سرعت به یک مرکز تجاری عمده تبدیل شد و یکی از ثروتمندترین شهرهای جهان باستان بود. در دوره هلنیستی، جمعیت آن با اسکندریه و انطاکیه رقابت می‌کرد و حتی هرودیان آن را دومین شهر بزرگ امپراتوری روم پس از رم می‌دانست. 

شهر در شبه‌جزیره‌ای با ورودی‌های دریایی قرار داشت و دو بندر مصنوعی بزرگ داشت: یکی برای تجارت و دیگری برای ناوگان دریایی با ۲۲۰ کشتی جنگی. دیوارهای عظیم آن ۳۷ کیلومتر طول داشت و شهر به چهار ناحیه مسکونی تقسیم شده بود که شامل مکان‌های مذهبی، بازارها، شورای شهر، برج‌ها، تئاتر و گورستان وسیعی بود. دژ مرکزی بی‌رسا (Byrsa) شامل معابد اشمون و تانیت، خانه‌های لوکس و گورستان توفت بود.

کارتاژ از طریق مستعمرات و شبکه‌های تجاری در اسپانیا، سیسیل و شمال آفریقا گسترش یافت و تا قرن هفتم پیش از میلاد به قدرت دریایی غالب تبدیل شد.

بندرهای پونیک کارتاژ

اقتصاد و جامعه

اقتصاد کارتاژ بر پایه تجارت، تولید و کشاورزی استوار بود. محصولات صادراتی شامل روغن زیتون، شراب (در آمفوراهای با نشان پونیک)، منسوجات (از جمله رنگ ارغوانی از صدف مورکس)، فلزات (سلاح‌ها و ابزارهای خانگی)، سفال، شیشه و اقلام طلایی بود. بازرگانان در شرکت‌های خانوادگی فعالیت می‌کردند و دولت از آنها در برابر دزدی دریایی حمایت می‌کرد و بازارها را انحصاری نگه می‌داشت.

کشاورزی پیشرفته بود و کتاب ۲۸ جلدی ماگو (حدود ۳۰۰ پیش از میلاد) در مورد آن، که به لاتین و یونانی ترجمه شد، بر مدیریت مزارع کوچک با زیتون، میوه، انگور و دام تمرکز داشت. ماگو بر رفتار خوب با کارگران تأکید می‌کرد، هرچند بازرگانان شهری اغلب مالک زمین‌های روستایی بودند.

جامعه طبقاتی بود: طبقه بازرگانان، مالکان روستایی (از جمله نخبگان شهری که به ویلاهای روستایی بازنشسته می‌شدند)، کارگران استخدام‌شده(پرولتاریای روستایی از بربرها)، بردگان (اغلب اسیران جنگی) و قبایل مستقل بربر. ساختار سیاسی ترکیبی بود: سوفت‌ها (رؤسای منتخب، یک یا دو نفر برای دوره یک‌ساله بدون قدرت نظامی) با شورای سالمندان (مشابه gerusia، مادام‌العمر و از ثروتمندان) و ۱۰۴ قاضی برای نظارت مشورت می‌کردند. ژنرال‌ها ارتش‌های مزدور را رهبری می‌کردند و پس از جنگ پاسخگو بودند. مجامع مردمی در مسائل کلیدی رأی می‌دادند اما نفوذ محدودی داشتند. ارسطو آن را الیگارشی پایدار توصیف کرد بدون شورش یا دیکتاتوری، که شهروندان فقیر را از طریق مستعمرات ثروتمند می‌کرد.

شخصیت‌های برجسته شامل دیدو (بنیان‌گذار افسانه‌ای)، ماگو (نویسنده کشاورزی و ژنرال بازنشسته)، هانیبال (ژنرال بارسید و سوفت، معروف به اصلاحات) و هانو دریانورد (کاشف قرن پنجم) هستند.

فرهنگ و مذهب

فرهنگ پونیک ترکیبی از ریشه‌های فنیقی (زبان سامی، مذهب کانعانی) با سازگاری‌های محلی بود. مذهب بر تانیت (ملکه خدایان) و بعل همون تمرکز داشت؛ توفت شامل دفن نوزادان و حیوانات بود (بحث‌برانگیز به عنوان قربانی، با شواهدی از قربانی کودکان توسط برخی مطالعات تأیید شده). جامعه شامل لیبی‌فنیقی‌ها (با اجداد فنیقی)، بربرها (سهم‌داران، بردگان، مستقل) و رازداری در نوشته‌ها بود. ادبیات پونیک عمده‌ای باقی نمانده؛قطعات از معاهدات، گزارش هانو، کشاورزی ماگو و کتیبه‌ها.

دوران پس از نابودی

جنگ‌های پونیک و نابودی

کارتاژ در سه جنگ پونیک با رم درگیر شد. جنگ اول (۲۶۴–۲۴۱ پیش از میلاد) بر سر سیسیل بود و با پیروزی رم و از دست دادن قلمرو کارتاژ پایان یافت. جنگ دوم (۲۱۸–۲۰۱ پیش از میلاد) شامل حمله هانیبال به ایتالیا بود که رم را تقریباً شکست داد اما با پیروزی سیپیو آفریکانوس به پایان رسید. جنگ سوم (۱۴۹–۱۴۶ پیش از میلاد) به محاصره سه‌ساله منجر شد؛ رم ناوگان را سوزاند، ۵۰,۰۰۰ نفر را به بردگی برد و شهر را ویران کرد. شواهدی از پاشیدن نمک بر زمین پس از نابودی وجود ندارد.

جنگ‌های پونیک

دوران پس از نابودی

کارتاژ در ۱۴۶ پیش از میلاد توسط سیپیو امیلیانوس نابود شد. ژولیوس سزار آن را به عنوان کلونیای یونونیا (بعداً کارتاژ) بازسازی کرد و تا قرن اول میلادی به دومین شهر بزرگ رم (جمعیت ~۵۰۰,۰۰۰) تبدیل شد، مرکز استان آفریقا و انبار غله با غلات، زیتون و انگور. شامل آمفی‌تئاتر و آب‌راه‌ها بود. مسیحیت شکوفا شد؛ شوراهای مانند ۳۹۷ (تأیید کتاب مقدس)، شخصیت‌هایی مانند ترتولیان و آگوستین با دوناتیسم مقابله کردند و معابد بت پرست مانند ژونو سلستیس را نابود کردند. واندال‌ها در ۴۳۹ تحت گایسریک آن را تصرف کردند، مسیحیان را آزار دادند و رم را غارت کردند؛ بیزانس در ۵۳۳–۵۳۴ آن را بازپس گرفت و پایتخت آفریقای شمالی بیزانس کرد تا فتح مسلمانان.

امویان در ۶۹۵–۶۹۸ آن را تصرف کردند و در ۶۹۸ برای جلوگیری از بازپس‌گیری ویران کردند؛ دیوارها، آب‌راه‌ها و بنادر نابود شد. در دوره عرب همچنان اشغال‌شده بود و حمام‌ها فعال بودند. صلیبیون در جنگ صلیبی هشتم آن را گرفتند و ساکنان را قتل‌عام کردند؛ حفصید محمد اول المستنصر در ۱۲۷۰ دفاعیه‌ها را ویران کرد. به حومه تونس منتقل شد و در ۱۹۱۹ شهرداری شد.

شهر باستانی کارتاژ

اهمیت باستان‌شناختی مدرن

نقشه‌برداری در ۱۸۳۰ توسط کریستین توکسن فالبه؛ کاوش‌ها توسط شارل ارنست بوله (۱۸۶۰)، آلفرد لوئیس دلاتر (۱۸۷۵) و باستان‌شناسان فرانسوی (۱۹۲۰ها) شواهد قربانی کودکان (کوزه‌های با استخوان‌ها) را آشکار کرد. موزه ملی کارتاژ در ۱۸۷۵ توسط شارل لاویژری تأسیس شد؛ موزه پالئو-کریستین (یونسکو، ۱۹۷۵–۱۹۸۴) نمایشگاه‌ها دارد. سایت میراث جهانی یونسکو (۱۹۷۹، فرهنگی، معیارهای ii, iii, vi) برای بقایای پونیک و رومی، شامل کاوش‌های بی‌رسا (۱۹۸۲ توسط سرژ لانسل، آشکارکننده خانه‌های پونیک). ویرانه‌ها شامل کلیسای سنت‌لوئیس، کاخ کارتاژ، حمام‌های آنتونینوس و آمفی‌تئاتر هستند. کارتاژ مدرن حومه تونس با ~۲۱,۲۷۶ ساکن (۲۰۱۳)، میزبان فرودگاه تونس-کارتاژ و کاخ ریاست‌جمهوری است.

سوالات متداول درباره شهر باستانی کارتاژ

۱. کارتاژ توسط چه کسانی و در چه زمانی بنیان‌گذاری شد؟

کارتاژ در قرن نهم پیش از میلاد توسط مهاجران فنیقی از شهر تیر (Tyre) بنیان‌گذاری شد. طبق افسانه، ملکه الیسا (دیدو) بنیان‌گذار آن بود که با حیله‌ای زمینی به اندازه پوست گاو برای ساخت شهر به دست آورد.

۲. بندرهای کارتاژ چه ویژگی‌هایی داشتند و چرا مهم بودند؟

کارتاژ دو بندر مصنوعی بزرگ داشت: یکی برای تجارت و دیگری برای ناوگان دریایی که ظرفیت ۲۲۰ کشتی جنگی را داشت. این بندرها نقش کلیدی در تبدیل کارتاژ به یک قدرت دریایی و تجاری عمده در مدیترانه غربی ایفا کردند.

۳. جنگ‌های پونیک چه بودند و نتیجه آن‌ها برای کارتاژ چه شد؟

جنگ‌های پونیک سه جنگ بین کارتاژ و رم بودند. جنگ دوم با حمله هانیبال به ایتالیا مشهور است. در جنگ سوم (۱۴۹–۱۴۶ پیش از میلاد)، رم کارتاژ را محاصره کرد، شهر را ویران نمود و ۵۰,۰۰۰ نفر را به بردگی برد.

۴. توفت در کارتاژ چه بود و چرا بحث‌برانگیز است؟

توفت یک مکان مقدس قربانی بود که در آن نوزادان و حیوانات دفن می‌شدند. برخی مطالعات شواهدی از قربانی کودکان را تأیید کرده‌اند، که این موضوع را به یکی از جنبه‌های بحث‌برانگیز مذهب پونیک تبدیل کرده است.

۵. کارتاژ پس از نابودی توسط رم چه سرنوشتی داشت؟

ژولیوس سزار کارتاژ را بازسازی کرد و آن به دومین شهر بزرگ امپراتوری رم تبدیل شد. در دوران رومی، شامل بناهایی مانند حمام‌های آنتونینوس بود و بعدها تحت کنترل واندال‌ها، بیزانس و مسلمانان قرار گرفت.

نتیجه‌گیری

کارتاژ نمادی از قدرت دریایی، تجارت و درگیری‌های تاریخی است که تأثیر عمیقی بر مدیترانه گذاشت. از بنیان‌گذاری فنیقی تا نابودی رومی و بازسازی‌های بعدی، تاریخ آن لایه‌های پیچیده‌ای از فرهنگ، اقتصاد و سیاست را نشان می‌دهد. امروزه،محوطه‌های آن بینش ارزشمندی به جهان باستان ارائه می‌دهند و میراث آن در تونس مدرن ادامه دارد.

گرد آوری:بخش گردشگری بیتوته