از اسب تروا تا بازگشت به ایتاکا؛ راهنمای تماشای «ادیسه» کریستوفر نولان
- مجموعه: اخبار فرهنگی و هنری
- تاریخ انتشار : یکشنبه, ۲۴ آبان ۱۴۰۵ ۱۶:۲۳
به گزارش خبرآنلاین، کریستوفر نولان در «ادیسه» به سراغ منظومه‌ای حماسی رفته که به هومر نسبت داده می‌شود و ریشه‌های آن نزدیک به سه هزار سال قدمت دارند. مت دیمون نقش اودیسئوس، پادشاه ایتاکا، را بازی می‌کند. آن هتوی در نقش پنه‌لوپه، تام هالند در نقش تلماخوس و زندیا در نقش آتنا ظاهر می‌شوند. داستان سفر از روزهای پس از محاصرهٔ تروا شروع می‌شود، اما برای فهمیدن نقش اودیسئوس و خدایانی که بعدتر در مسیرش مداخله می‌کنند، می‌توان به رقابتی برگشت که در افسانه‌های یونانی زمینهٔ آن جنگ را فراهم کرد.
داوری پاریس چگونه به سقوط تروا انجامید؟
در روایت اساطیری، اریس، الههٔ نفاق، در جشن عروسی پله و تتیس سیبی زرین به میان مهمانان انداخت که برای زیباترین الهه در نظر گرفته شده بود. هرا، آتنا و آفرودیت بر سر آن اختلاف پیدا کردند و پاریس، شاهزادهٔ تروا، داور شد. هرا پیشنهاد فرمانروایی و قدرت داد، آتنا خرد و پیروزی را پیش کشید و آفرودیت وعده داد عشق زیباترین زن جهان نصیب پاریس شود. پاریس پیشنهاد آفرودیت را پذیرفت و انتخاب او را به هلن رساند که همسر منلائوس، پادشاه اسپارت، بود.
وقتی پاریس هلن را به تروا برد، منلائوس از برادرش آگاممنون یاری خواست. پادشاهان و قهرمانان یونانی، از جمله آشیل، آژاکس و اودیسئوس، برای حمله به تروا و بازگرداندن هلن متحد شدند. جنگ در روایت‌ها حدود ده سال طول کشید. استحکامات شهر به یونانیان اجازه نمی‌داد مستقیماً آن را بگیرند و پایان محاصره را نقشه‌ای رقم زد که به اودیسئوس نسبت می‌دهند.
یونانیان اسبی چوبی ساختند و شماری از سربازان را در بدنهٔ آن پنهان کردند. بقیه وانمود کردند محل محاصره را ترک کرده‌اند. ساکنان تروا اسب را به درون حصار بردند و شب، سربازان از آن بیرون آمدند و دروازه‌ها را گشودند. ارتش یونانی به شهر راه یافت و تروا سقوط کرد. روایت کامل این نقشه را باید در آثار باستانی دیگر جست‌وجو کرد. «ایلیاد» هومر که خود به بخش دیگری از جنگ می‌پردازد، ماجرای اسب و سقوط شهر را روایت نمی‌کند. برای تماشاگر فیلم، مهم است که این واقعه را در جای درست خود در خط زمانی داستان ببیند. اسب چوبی پایان نبردی طولانی است و پیش از سرگردانی اودیسئوس رخ می‌دهد. فرماندهی که در تروا به کمک حیله بر مانعی بزرگ پیروز می‌شود، در راه بازگشت بارها مجبور است به همین توانایی راهبردی تکیه کند.
اودیسه
راه خانه چرا ده سال طول کشید؟
اودیسئوس میان فرماندهان یونانی به تدبیر و طراحی نقشه‌های دشوار شهرت داشت. هدفش پس از جنگ این بود که به جزیرهٔ ایتاکا، نزد پنه‌لوپه و تلماخوس، بازگردد. یکی از اتفاق‌هایی که آمدن او را به تأخیر انداخت در غار پولیفموس رخ داد. این غول یک‌چشم و فرزند پوزئیدون، اودیسئوس و همراهانش را گرفتار کرد. اودیسئوس خودش را «هیچ‌کس» نامید و چشم غول را نابینا کرد. وقتی غول از دیگر سیکلوپ‌ها کمک خواست، همین نام جعلی به فراریان فرصت داد. اودیسئوس پس از رهایی نام واقعی‌اش را فاش کرد و پولیفموس از پدرش، خدای دریاها، انتقام خواست.
ائولوس، فرمانروای بادها، کیسه‌ای به اودیسئوس داد و بادهایی را که کشتی را از مسیرش دور می‌کردند در آن محبوس کرد. همراهان اودیسئوس از روی کنجکاوی در کیسه را باز کردند و بادها مسیر بازگشت را به هم زدند. در منزل دیگری، سیرسه ملوانان را به خوک تبدیل کرد. او ابتدا در برابر اودیسئوس قرار گرفت و بعدتر به راهنمای او بدل شد. در گذرگاه سیرن‌ها، اودیسئوس برای شنیدن آواز فریبندهٔ آنها به دکل بسته شد و به ملوانان گفت گوش‌های خود را با موم بپوشانند تا صدای آواز را نشنوند.
در ادامه، عبور از کنار اسکیلا، هیولایی چندسر، و کاریبدیس، گردابی خطرناک، جان ملوانان را به خطر انداخت. همراهان اودیسئوس سپس گاوهای مقدس هلیوس، خدای خورشید، را خوردند. خدایان خشم گرفتند و کشتی نابود شد. در این مرحله همهٔ ملوانان همراه جان باختند و خود اودیسئوس زنده ماند.
او به جزیرهٔ کالیپسو رسید و هفت سال نزد او ماند. کالیپسو به او دل بست و پیشنهاد جاودانگی داد، اما اودیسئوس همچنان بازگشت به ایتاکا را می‌خواست. دخالت خدایان راه ادامهٔ سفر را باز کرد و او از جزیره رفت.
در غیاب اودیسئوس چه بر سر کاخ ایتاکا آمد؟
خواستگارانی که خیال می‌کردند اودیسئوس دیگر برنمی‌گردد، در کاخ ساکن شده بودند و از دارایی‌هایش استفاده می‌کردند. آنها از پنه‌لوپه می‌خواستند یکی از ایشان را به همسری بپذیرد. پنه‌لوپه گفت تصمیمش را تا زمانی که بافتن کفن پدرشوهرش تمام شود عقب می‌اندازد. بخشی را که در روز می‌بافت، شب می‌شکافت. با این روش مدتی زمان خرید تا این‌که راز کارش آشکار شد.
تلماخوس، که هنگام عزیمت اودیسئوس کودک بود، در این فاصله بزرگ شده و به دنبال خبری از پدرش بود. اودیسئوس با یاری آتنا در هیئت گدایی سالمند وارد ایتاکا شد. پدر و پسر همدیگر را یافتند و برای پس‌گرفتن کاخ نقشه کشیدند. در آزمون پنه‌لوپه، خواستگاران می‌بایست کمان اودیسئوس را خم کنند و تیر را از میان حلقه‌های تبرها بگذرانند. فقط صاحب کمان از عهدهٔ آن برآمد. پس از آشکار کردن هویتش، اودیسئوس با کمک تلماخوس خواستگاران را از میان برداشت. پنه‌لوپه سرانجام با پرسشی دربارهٔ راز تخت مشترکشان مطمئن شد که مرد روبه‌رو همان همسر اوست.
اودیسه
چهره‌هایی که مسیر سفر را تغییر می‌دهند
- زئوس فرمانروای خدایان، آسمان و رعدوبرق است.
- آتنا، الههٔ خرد و جنگ راهبردی، از اودیسئوس حمایت می‌کند.
- پوزئیدون پس از نابینایی فرزندش پولیفموس در پی مجازات پادشاه ایتاکاست.
- سیرسه با جادو ملوانان را به خوک بدل می‌کند و بعد راهنمای سفر می‌شود.
- کالیپسو هفت سال اودیسئوس را در جزیرهٔ خود نگه می‌دارد.
- سیرن‌ها با آواز دریانوردان را به سوی خطر می‌کشند.
- اسکیلا و کاریبدیس دو خطر مرگبار دریایی‌اند که مسیر عبور را دشوار می‌کنند.
- تیرسیاس پیشگوی نابینایی است که اودیسئوس در سرزمین مردگان از او دربارهٔ مسیر خانه راهنمایی می‌گیرد.
تفاوت‌های روایت فیلم با منظومه
اسطورهٔ اسب تروا و خود جنگ در فیلم مستقیم‌تر به تصویر درمی‌آیند. در منظومه، مخاطب بیشتر از خلال خاطرات و روایت شخصیت‌ها درباره آنها می‌شنود. نولان رویارویی با پولیفموس را هم تغییر داده است. در فیلم اودیسئوس برای فرار تیری به چشم غول می‌زند. این شیوهٔ نابینا کردن پولیفموس در منظومه وجود ندارد.
در متن منسوب به هومر، اودیسئوس و همراهانش حدود یک سال مهمان سیرسه می‌مانند و او پس از آن نیز به آنها راه نشان می‌دهد. فیلم بیشتر بر سویهٔ تاریک این شخصیت تأکید می‌کند. رابطه با کالیپسو نیز در اقتباس به مضمون حافظه و فراموشی گره خورده است. سرانجام داستان در دو اثر یکسان نیست. در منظومه، اودیسئوس دوباره پادشاهی‌اش را به دست می‌آورد و آتنا میان او و خانواده‌های خواستگاران صلح برقرار می‌کند. فیلم سرنوشت دیگری را برای پایان سفر انتخاب می‌کند.
بازگشت در این داستان به معنای رسیدن به یک جزیره و یافتن خانواده است. اودیسئوس در طول سفر پی‌درپی با امکان فراموش کردن گذشته، از دست دادن همراهان و پرداختن بهای تصمیم‌های خود روبه‌رو می‌شود. همین کشمکش میان میل به بازگشت و آنچه ادامهٔ راه را دشوار می‌کند، از جنبه‌های ماندگار قصه برای ادبیات و سینماست.
