ناتلیکر؛ پیشینه و قوانین بازی باستانی وایکینگ‌ها

مجموعه: تاریخچه رشته های ورزشی

ناتلیکر

راز بازی فراموش‌شده وایکینگ‌ها: ناتلیکر چیست؟

ناتلیکر: بازی توپ وایکینگ‌ها 

ناتلیکر (Knattleikr)، که در زبان نورس باستان به معنای «بازی توپ» است، یکی از محبوب‌ترین ورزش‌های عصر وایکینگ‌ها بود. این بازی خشن و هیجان‌انگیز، عمدتاً در ایسلند و مناطق نورس شمالی اروپا از قرن نهم تا یازدهم میلادی رواج داشت. ناتلیکر نه تنها یک سرگرمی بود، بلکه ابزاری برای نمایش قدرت بدنی، مهارت‌های رزمی و حتی حل اختلافات اجتماعی به شمار می‌رفت. توصیفات این بازی عمدتاً از ساگاهای ایسلندی (Icelandic Sagas) به جا مانده که در قرن‌های سیزدهم و چهاردهم نوشته شده‌اند، هرچند وقایع آن‌ها به عصر وایکینگ بازمی‌گردد. این ساگاها، مانند ساگای اگیل (Egils saga)، ساگای گرتی (Grettis saga) و ساگای گیسلی (Gísla saga)، جزئیاتی از بازی ارائه می‌دهند که نشان‌دهنده خشونتی بی‌رحمانه و جذابیت اجتماعی عظیم آن است.

علی‌رغم عدم وجود قوانین مکتوب یا آثار باستانی مستقیم، بازسازی‌های مدرن توسط گروه‌های تاریخی و دانشگاهی، تصویری زنده از این بازی ارائه کرده‌اند. ناتلیکر اغلب با بازی‌های مدرن مانند هاکی میدانی، راگبی، هورلینگ (Hurling) ایرلندی و شینتی (Shinty) اسکاتلندی مقایسه می‌شود، اما خشونتش آن را منحصربه‌فرد می‌سازد.

وایکینگ ها

تاریخچه و منشأ ناتلیکر 

ناتلیکر ریشه در فرهنگ نورس دارد و اولین اشاره‌های قابل تاریخ‌گذاری به آن در ساگای اگیل بازمی‌گردد، که وقایعی در غرب ایسلند در حدود سال ۹۰۴ میلادی توصیف می‌کند. این بازی در ایسلند، جایی که وایکینگ‌های نروژی در قرن نهم ساکن شدند، به اوج محبوبیت رسید. ساگاها نشان می‌دهند که ناتلیکر بخشی از جشنواره‌های فصلی، عروسی‌ها و گردهمایی‌های محلی بود و گاهی چند روز طول می‌کشید.

بازی در مکان‌های مختلفی مانند دشت‌های صاف نزدیک رودخانه‌ها (مانند Hvítárvellir در ساگای اگیل)، بر روی یخ ناهموار (svell) در زمستان، یا حتی در تابستان روی چمن نزدیک برکه‌ها (مانند Seftjörn در ساگای گیسلی) برگزار می‌شد. شواهد باستان‌شناختی محدودی وجود دارد، اما زمین‌های بازی نزدیک به سکونت‌گاه‌ها و مکان‌های مجمع در ایسلند کشف شده است.

ناتلیکر نه تنها برای مردان، بلکه برای کودکان نیز بازی می‌شد و حتی در میان کودکان به خونریزی منجر می‌گردید.

سریال وایکینگ ها

توصیفات در ساگاهای ایسلندی

ساگاها منبع اصلی اطلاعات ما هستند و توصیفات زنده‌ای از بازی ارائه می‌دهند:

ساگای گرتی (Grettis saga، فصل ۱۵): توصیف می‌کند که توپ سخت به قدری محکم است که اگر با شدت پرتاب شود، خونریزی ایجاد می‌کند یا بازیکن را به زمین می‌زند. توپ شل روی یخ دور می‌پرد. بازیکنان توپ را می‌زنند، می‌گیرند و با آن می‌دوند در حالی که تعقیب می‌شوند. چوب ممکن است شکسته شود و تعمیر گردد.

ساگای گیسلی (Gísla saga، فصل‌های ۱۵ و ۱۸): بازی در سفت‌یورن(Seftjörn )برگزار می‌شود. بازیکنان به صورت خطی روبروی هم قرار می‌گیرند، توپ پرتاب می‌شود و برای تصاحب آن تکل می‌زنند. تماشاگران (به ویژه زنان) روی شیب‌ها می‌نشینند. چوب به نام tré شناخته می‌شود و ممکن است در خشم شکسته شود.

ساگای اگیل (Egils saga، فصل ۴۰): اگیل هفت‌ساله در بازی کودکان شرکت می‌کند و درگیری به قتل منجر می‌شود. بازی منطقه‌ای با ده‌ها شرکت‌کننده از مزارع اطراف است.

ساگای ایربیگا (Eyrbyggja saga، فصل ۴۳): بازی چندروزه در جشنواره زمستانی (veturnætur)، همراه با قربانی‌ها و عروسی‌ها، جایی که تلاش برای قتل در حین بازی رخ می‌دهد.

سایر ساگاها مانند Vápnfirðinga saga و Gull-Þóris saga نیز به بازی روی یخ اشاره دارند.

تجهیزات و زمین بازی ناتلیکر 

توپ (knattr): سخت، احتمالاً از چوب، چرم یا مواد فشرده. قابلیت پرش دور و ایجاد آسیب با پرتاب.

چوب (bat یا knattgildra): چوبی، قطر ۲.۵-۴ سانتی‌متر، طول حدود ۱۲۰ سانتی‌متر. برای زدن توپ، تکل یا چک کردن حریف استفاده می‌شد. قابل شکستن و تعمیر.

کفش: وایکینگ‌ها از قیر و شن زیر کفش برای چسبندگی روی یخ استفاده می‌کردند.

زمین: مستطیل‌شکل، حدود ۴۰ در ۱۵ گام (تقریباً ۵۰x۲۰ متر در بازسازی‌ها). خطوط انتهایی برای گل مشخص، کناره‌ها مبهم (با تماشاگران یا گل‌ولای). روی یخ، چمن یا svell (یخ ناهموار زمینی). 

بازی وایکینگ ها

قوانین و نحوه بازی (استنباطی)

قوانین دقیق ناشناخته است، اما از ساگاها و بازسازی‌ها:

دو تیم (۶-۲۰ نفر هر کدام)، با کاپیتان، بر اساس قدرت جفت می‌شوند.

شروع: یک تیم توپ را به سمت تیم مقابل پرتاب می‌کند؛ تیم مقابل باید قبل از برخورد به زمین بزند.

هدف: تصاحب توپ، دویدن/پرتاب/زدن به سمت انتهای مقابل برای گل.

تماس بدنی مجاز: تکل، پرتاب، ضربه با دست/پا/چوب. بدون محدودیت زیاد.

توقف: گل، خروج توپ از خط، یا خفه شدن حریف.

جریمه: جعبه جریمه وجود داشت.

بازی از صبح تا شب طول می‌کشید و تماشاگران زیادی جذب می‌کرد.

تاریخ وایکینگ ها

خشونت و جنبه‌های اجتماعی

ناتلیکر خشن بود: خونریزی، شکستگی، دعوا و حتی قتل. در ساگاها، بازی به فئودها منجر می‌شد و شهرت می‌ساخت. سیاست اجتماعی داشت: رهبران از آن برای نمایش قدرت استفاده می‌کردند، اختلافات را حل می‌کرد و جامعه را متحد می‌ساخت. شبیه جنگ‌های کوتاه و دست و پنجه نرم کردن وایکینگ‌ها.

قانون گراگاس(Grágás)اجازه خروج هر زمان را می‌داد و مسئولیت آسیب‌های ناخواسته را بر عهده بازیکن.

بازسازی‌های مدرن

گروه Hurstwic قوانین استنباطی ساخت: توپ فوم یا sliotar، چوب‌های hardwood، زمین چمن. بازی خطرناک اما لذت‌بخش است؛ در دانشگاه‌هایی مانند برندیس، کلارک و ییل تورنمنت برگزار می‌شود.

فیلم «مرد شمالی» (The Northman، ۲۰۲۲) صحنه‌ای خشن از آن نشان داد که بر اساس ساگاها ساخته شد. گروه‌های بازسازی در اسکاندیناوی و آمریکا آن را زنده نگه داشته‌اند، با تجهیزات ایمن‌تر (کلاه، پد).

مقایسه با بازی‌های مدرن

سوالات متداول درباره ناتلیکر 

۱. ناتلیکر چیست و در چه دوره‌ای رواج داشت؟

ناتلیکر (Knattleikr) یک بازی توپ خشن و محبوب در میان وایکینگ‌ها بود که عمدتاً در ایسلند و مناطق نورس شمالی اروپا از قرن نهم تا یازدهم میلادی رواج داشت. این بازی ترکیبی از مهارت بدنی، تماس شدید و استراتژی بود و اغلب به عنوان تمرینی برای جنگ محسوب می‌شد.

۲.ناتلیکر روی چه سطحی برگزار می‌شد؟

بازی روی سه نوع سطح اصلی انجام می‌شد: یخ صاف (معمولاً روی دریاچه‌های یخ‌زده در زمستان)، چمن یا علفزار در تابستان، و svell یعنی یخ ناهموار و برآمده روی زمین جامد که باعث پرش بهتر توپ و هیجان بیشتر می‌شد.

۳.تجهیزات اصلی ناتلیکر چه بود؟

تجهیزات اصلی شامل یک توپ سخت (knattr) از جنس چوب یا چرم فشرده و یک چوب بازی (knattgildra یا tré) به طول حدود ۱۲۰ سانتی‌متر بود که برای زدن، گرفتن و حتی چک کردن حریف استفاده می‌شد. بازیکنان گاهی از قیر و شن زیر کفش برای چسبندگی روی یخ بهره می‌بردند.

۴. ناتلیکر با کدام بازی‌های مدرن قابل مقایسه است؟

ناتلیکر به دلیل ترکیب چوب، توپ و تماس بدنی شدید، شباهت‌هایی با هورلینگ ایرلندی، شینتی اسکاتلندی، هاکی روی چمن، راگبی و حتی برومبال کانادایی دارد، اما خشونت و نبود قوانین سفت‌وسخت آن را از همه این‌ها متمایز می‌کند.

نتیجه‌گیری

ناتلیکر نماد روحیه وایکینگی بود: قدرت، شجاعت، جامعه‌دوستی. امروزه، بازسازی آن به درک بهتر فرهنگ نورس کمک می‌کند و در جشنواره‌ها و ورزش‌های کلاب محبوب است. این بازی فراموش‌شده، یادآوری می‌کند که ورزش همیشه فراتر از سرگرمی، ابزاری برای بقا و هویت بوده است.

گرد آوری:بخش ورزشی بیتوته