در ستايش پيامبر خداشناسي

در ستايش پيامبر خداشناسي ستايش خداوندي را سزاست که حواس او را درک نکنند، و مکانها او را دربرنگيرند، ديدگان او را ننگرند، و پوششها او را پنهان نسازند، با حدوث آفرينش ازلي بودن خود را ثابت کرد، و با پيدايش انواع پديده‏ها وجود خود را اثبات فرمود، و با همانند داشتن مخلوقات ثابت شد که خدا همانندي ندارد. خدا در وعده‏هاي خود راستگو، و برتر از آن است که بر بندگان ستم روا دارد، ميان مخلوقات به عدل و داد رفتار کند، و در اجراي احکام عادلانه فرمان دهد، حادث بودن اشيا، گواه بر ازليت اوست، و ناتواني موجود، دليل قدرت بي‏مانند او، و نابودي پديده‏ها، گواه دائمي بودن اوست. خدا يکي است نه با شمارش، هميشگي است نه با محاسبه زمان، برپاست نه با نگهدارنده‏اي، انديشه‏ها او را مي‏شناسند نه با درک حواس، نشانه‏هاي خلقت به او گواهي مي‏دهند نه به حضور مادي، فکرها و انديشه‏ها بر ذات او احاطه ندارند، که با آثار عظمت خود بر آنها تجلي کرده است، و نشان داد که او را نمي‏توانند تصور کنند، و داوري اين ناتواني را بر عهده فکرها و انديشه‏ها نهاد. بزرگي نيست داراي درازا و پهنا و ژرفا، که از جسم بزرگي برخوردار باشد، و باعظمتي نيست که کالبدش بي‏نهايت بزرگ و ستبر باشد، بلکه بزرگي خدا در مقام رتبت، و عظمت او در قدرت و حکومت اوست. ويژگيهاي پيامبر اسلام (ص) گواهي مي‏دهم که محمد (ص) بنده و فرستاده خدا، و پيامبر برگزيده، و امانتدار پسنديده اوست (درود خدا بر او و عترت او باد) خدا او را با حجت‏هاي الزام‏کننده، و پيروزي آشکار، و راه روشن فرستاد، پس رسالت خود را آشکار رساند و مردم را به راه راست واداشت، و به همگان نشان داد، و نشانه‏هاي هدايت را برافراشت، و چراغهاي روشن را بر سر راه آدميان گرفت، رشته‏هاي اسلام را استوار کرد، و دستگيره‏هاي ايمان را محکم و پايدار نمود. راه‏هاي خداشناسي اگر مردم در عظمت قدرت خدا، و بزرگي نعمت‏هاي او مي‏انديشيدند، به راه راست بازمي‏گشتند، و از آتش سوزان مي‏ترسيدند، اما دلها بيمار، و چشمها معيوب است. آيا به مخلوقات کوچک خدا نمي‏نگرند؟ که چگونه آفرينش آن را استحکام بخشيد؟ و ترکيب اندام آن را برقرار، و گوش و چشم براي آن پديد آورد، و استخوان و پوست متناسب خلق کرد؟ به مورچه و کوچکي جثه آن بنگريد، که چگونه لطافت خلقت او با چشم و انديشه انسان درک نمي‏شود، نگاه کنيد! چگونه روي زمين راه مي‏رود، و براي به دست آوردن روزي خود تلاش مي‏کند؟ دانه‏ها را به لانه خود منتقل مي‏سازد، و در جايگاه مخصوص نگه مي‏دارد، در فصل گرما براي زمستان تلاش کرده، و به هنگام درون رفتن، بيرون آمدن را فراموش نمي‏کند. روزي مورچه تضمين گرديده، و غذاهاي متناسب با طبعش آفريده‏شده است، خداوند منان از او غفلت نمي‏کند، و پروردگار پاداش‏دهنده محرومش نمي‏سازد، گرچه در دل سنگي سخت و صاف يا در ميان صخره‏اي خشک باشد، اگر در مجاري خوراک و قسمتهاي بالا و پايين دستگاه گوارش و آنچه در درون شکم او از غضروفهاي آويخته به دنده تا شکم، و آنچه در سر اوست از چشم و گوش، انديشه نمايي، از آفرينش مورچه دچار شگفتي‏شده و از وصف او به زحمت خواهي افتاد، پس بزرگ است خدايي که مورچه را بر روي دست و پايش برپا داشت، و پيکره وجودش را با استحکام نگاه داشت در آفرينش آن هيچ قدرتي او را ياري نداد و هيچ آفريننده‏اي کمکش نکرد. اگر انديشه‏ات را بکار گيري تا به راز آفرينش پي برده باشي، دلائل روشن به تو خواهند گفت که آفريننده مورچه کوچک همان آفريدگار درخت بزرگ خرماست، به جهت دقتي که جدا جدا در آفرينش هر چيزي بکار رفته، و اختلافات و تفاوتهاي پيچيده‏اي که در خلقت هر پديده حياتي نهفته است، همه موجودات سنگين و سبک، بزرگ و کوچک، نيرومند و ضعيف، در اصول حيات و هستي يکسانند، و خلقت آسمان و هوا و بادها و آب يکي است. پس انديشه کن در آفتاب و ماه، و درخت و گياه، و آب و سنگ، و اختلاف شب و روز، و جوشش درياها، و فراواني کوهها، و بلنداي قله‏ها، و گوناگوني لغت‏ها، و تفاوت زبانها، که نشانه‏هاي روشن پروردگارند. پس واي بر آن کس که تقديرکننده را نپذيرد، و تدبيرکننده را انکار کند. و اختلافات صورتهايشان را سازنده‏اي نيست، بر آنچه ادعا مي‏کنند حجت و دليلي ندارند، و بر آنچه در سر مي‏پرورانند تحقيقي نمي‏کنند. آيا ممکن است ساختماني بدون سازنده، يا جنايتي بدون جنايتکار باشد؟ شگفتي آفرينش ملخ و اگر خواهي در شگفتي ملخ سخن‏گو، که خدا براي او دو چشم سرخ، دو حدقه چونان ماه تابان آفريد، و به او گوش پنهان، و دهاني متناسب اندامش بخشيده است، داراي حواس نيرومند، و دو دندان پيشين که گياهان را مي‏چيند، و دو پاي داس‏مانند که اشياء را برمي‏دارد، کشاورزان براي زراعت از آنها مي‏ترسند و قدرت دفع آنها را ندارند گر چه همه متحد شوند. ملخها نيرومندانه وارد کشتزار مي‏شوند و آنچه ميل دارند مي‏خورند، در حالي که تمام اندامشان به اندازه يک انگشت باريک نيست! نشانه‏هاي خدا در طبيعت پس بزرگ است خداوندي که تمام موجودات آسمان و زمين، خواه و ناخواه او را سجده مي‏کنند، و در برابر او با خضوع چهره بر خاک مي‏سايند، و رشته اطاعت او را در تندرستي و ناتواني به گردن مي‏نهند، و از روي ترس و بيم زمام اختيار خود را به او مي‏سپارند. پرندگان رام فرمان اويند، از تعداد پرها و نفسهاي پرندگان آگاه است، برخي را پرنده آبي و گروهي را پرنده خشکي آفريد، و روزي آنها را مقدر فرمود، و اقسام گوناگون آنها را مي‏داند، اين کلاغ است و آن عقاب، اين شترمرغ است و آن کبوتر، هر پرنده‏اي را به نام خاصي فراخواند، و روزيش را فراهم کرد. خدايي که ابرهاي سنگين را ايجاد، و بارانهاي پي‏درپي را فرستاد، و سهم باران هر جايي را معين فرمود، زمينهاي خشک را آبياري کرد، و گياهان را پس از خشکسالي روياند.