نگرانی از خاکبرداری در اشکفت سلمان؛ فعال میراث خواستار توضیح درباره مجوز عملیات شد
- مجموعه: اخبار اجتماعی
- تاریخ انتشار : سه شنبه, ۲۶ آبان ۱۴۰۵ ۲۰:۱۷

به گزارش پیام ما، عملیات ساماندهی جریان آب در محوطه اشکفت سلمان ایذه نگرانی فعالان میراث را برانگیخته است. فرامرز خوشاب، دبیر انجمن «تا ری شا»، ادعا کرده بخشی از مسیرهای تاریخی آب در سالهای گذشته تنگ یا مسدود شده و اکنون برای رفع مسئله آبهای سطحی در بالادست محوطه خاکبرداری صورت گرفته است. در گزارش، پاسخ مستقلی از شهرداری یا ادارهکل میراث فرهنگی خوزستان به این ادعاها ارائه نشده است.
ارزش محوطه و شبکه تاریخی آب به گفته خوشاب، اشکفت سلمان با آثاری از ایلام میانه و ایلام نو حدود ۲۷۰۰ تا ۳۷۵۰ سال قدمت دارد. چهار نقشبرجسته در آن وجود دارد و یکی از ویژگیهای مورد اشاره او، نمایش زنی هماندازه و همپای پادشاه است. او این نقش را در ارتباط با جایگاه زنان، خانواده و باورهای جامعه آن دوره توضیح میدهد. ارزش آب، خاک و آتش نیز در خوانش او از مجموعه مطرح است.
حفاظت از چنین محوطهای به عناصر دیدهشده روی سنگ محدود نمیشود. مسیر انتقال آب، جای آثار در بستر کوه و پیوندشان با پیرامون هم بخشی از زمینه تاریخی است. به همین دلیل، خوشاب خواسته پیش از هر عملیات عمرانی، موقعیت ساختارهای موجود شناسایی و درباره اثر مداخله تصمیمگیری شود. پرسش او به همین بستر مربوط است؛ اینکه تغییر کانال در کنار نقشبرجستهها چه اثری بر اطلاعات قابل بازیابی از محوطه میگذارد.
اشکفت سلمان بخشی از پرونده «چشمانداز طبیعیـتاریخی ایذه» است که در سال ۲۰۰۸ به فهرست موقت یونسکو راه یافت. خوشاب از طولانی شدن مسیر بررسی در حدود ۱۸ تا ۱۹ سال گذشته گفته و معتقد است اقدامهای تازه میتوانند به موانع قبلی اضافه شوند. حضور در فهرست موقت به معنی ثبت جهانی نهایی نیست. بنا بر گزارش، چشمانداز ایذه همچنان در مسیر بررسی برای ثبت قرار دارد.
ادعای مسدود شدن پاییندست دبیر انجمن میگوید کانالهای قدیمی جزئی از نظام تاریخی مدیریت آب ایذه بودهاند. او شهرداریهای دورههای مختلف، از جمله مدیریت فعلی، را به تنگ کردن یا بستن بخشهایی از مسیر در پاییندست متهم کرده و مدعی فروش بخشهایی از آن شده است. به باور او، از بین رفتن پیوستگی مسیرها موجب میشود آب در خیابانها و معابر سرگردان شود و در نقاط دیگر مشکل آبگرفتگی ایجاد کند.
این ادعا دو جنبه دارد. یکی از دست رفتن ارزش تاریخی شبکه و دیگری اثر تغییر مسیر بر جریان آب امروز شهر است. خوشاب میگوید باید هر دو جنبه با هم بررسی شوند. از نظر او، نمیتوان وضعیت بالادست را جدا از تغییرهای پاییندست سنجید و صرفاً با عمیق کردن کانال، برای کل مسئله راهحل یافت. او خواستار آن شده که منشأ محدودیت جریان و تغییرات سالهای قبل پیش از اقدام تازه روشن شود.
در همین چارچوب، کانالها از نظر او فضای بلااستفاده یا زمین قابل واگذاری نیستند. حتی اگر کارکردشان با گذشته یکسان نباشد، شناخت ساختار آنها میتواند به فهم مسیر آب و تصمیم درباره مدیریت سطحی کمک کند. این توصیف به معنی تأیید کارایی امروز شبکه بدون مطالعه نیست، بلکه استدلال انجمن برای حفظ امکان مطالعه و جلوگیری از تغییر برگشتناپذیر است.
انتقاد از ورود لودر خوشاب گفته برای بالادست، کنترل جریان با مانع و تمهید مناسب میتواند بررسی شود و به باور او حفاری عمیق یا لایروبی گسترده ضرورت کارشناسی ندارد. او مدعی ورود ماشینآلات سنگین و گودبرداری با لودر در محدودهای با قدمت حدود ۳۷۰۰ سال شده است. از دید او، عنوان مدیریت بحران باید همراه با توجه به وضعیت تاریخی محل و بررسی منشأ آبگرفتگی باشد.
او پرسیده چه مرجعی اجازه ورود ماشینآلات را داده، چه نهادی درخواست عملیات را مطرح کرده و ادارهکل میراث فرهنگی خوزستان تا چه اندازه از آن مطلع بوده است. اگر نماینده میراث در جلسه تصمیمگیری حضور داشته، او خواسته نظر کارشناسی و حدود موافقت احتمالی روشن شود. همچنین درباره مسئولیت پیامدهای تغییر مسیر کانالها پرسش کرده است.
این پرسشها به زنجیره تصمیم مربوطاند. تعیین اینکه درخواست از کدام دستگاه آغاز شده، طرح چه هدفی داشته و چه بررسیای پیش از اجرا صورت گرفته، برای ارزیابی مداخله ضروری است. تا وقتی جزئیات طرح و مجوز روشن نشده، گزارش نمیتواند درباره میزان مجاز بودن عملیات یا مسئولیت حقوقی نهادی حکم بدهد. آنچه فعلاً منتشر شده، اعتراض انجمن و درخواست آن برای توضیح عمومی است.
هشدارهای سال ۱۳۹۹ خوشاب به جلسهای در فرمانداری در سال ۱۳۹۹ با حضور شهردار اشاره کرده و گفته انجمن همان زمان درباره حفاظت از کانالها هشدار داده بود. به گفته او، انجمن توضیح داده بود که مسیرها علاوه بر قدمت، ظرفیت مدیریت آب دارند و نباید تخریب یا واگذار شوند. او معتقد است بیتوجهی به هشدارها به مشکل امروز انجامیده است.
ارزیابی این ادعا به اسناد جلسه، نقشه مسیرهای قدیمی و وضعیت فعلی نیاز دارد. گزارش این اسناد را منتشر نکرده و نقل آن به عنوان دیدگاه خوشاب باقی میماند. با این حال، اشاره به جلسه پیشین نشان میدهد انجمن موضوع را تنها به عملیات اخیر محدود نمیداند و خواهان بررسی سابقه تغییر شبکه است.
برای مثال، وقتی پاییندست محدود شود، پیامد آن ممکن است دور از محل تغییر دیده شود. این توضیح، مبنای درخواست خوشاب برای مطالعه پیوسته شبکه است. تعیین اینکه در ایذه دقیقاً کدام نقطه محدود شده و سهم آن در هر آبگرفتگی چه بوده، باید با دادههای فنی و نقشه مشخص شود. اظهار نظر انجمن نیاز به همین بررسی را مطرح میکند.
درخواست توضیح از دستگاههای مسئول گزارش خواستار آن است که وزارت میراث فرهنگی و ادارهکل استان درباره گستره مداخله و روش حفاظت از محوطه و حریم آن توضیح دهند. مدیریت آب و پیشگیری از سیلاب از نیازهای شهر است، اما محل اجرای طرح ویژگیهای تاریخی دارد و تصمیم باید بر اساس شناخت هر دو موضوع گرفته شود. از دید گزارش، بررسی پس از وقوع آسیب بهتنهایی کافی نیست و هماهنگی پیش از اجرا اهمیت دارد.
پاسخ لازم میتواند شامل محدوده دقیق خاکبرداری، مستندات کارشناسی، نقش هر نهاد و برنامه پیگیری حفاظت باشد. گزارش چنین پاسخی را ثبت نکرده است و میزان خسارت احتمالی نیز در آن اندازهگیری نشده. از این رو، موضوع منتشرشده فعلاً هشدار درباره احتمال از دست رفتن شواهد و مطالبه شفافیت است. بررسی تخصصی میتواند روشن کند کدام بخش تغییر کرده، چه ارزشهایی در معرض تأثیر قرار گرفتهاند و برای ادامه عملیات چه محدودیتهایی باید در نظر گرفته شود.
جایگاه بستر تاریخی در بررسی طرح شهری
در توضیح خوشاب، ارزش مجموعه به نقشبرجستههای قابل مشاهده ختم نمیشود. بستر طبیعی و مسیرهای انتقال آب نیز بخشی از شواهد تاریخی به شمار میروند. از این منظر، تغییر در کانال ممکن است اطلاعات مربوط به رابطه نیایشگاه، آب و شکل استقرار در منطقه را از بین ببرد. او بر شناسایی این ساختارها پیش از اجرای طرح تأکید دارد تا تصمیم عمرانی با شناخت محل گرفته شود.
انتقاد او دو محدوده بالادست و پاییندست را در بر میگیرد. در پاییندست، تنگ یا مسدود شدن راه عبور آب و فروش بخشهایی از مسیر را عامل ایجاد مشکل میداند. در بالادست، به ورود ماشینآلات و گودبرداری در محوطه تاریخی اعتراض میکند. به گفته او، رسیدگی به آبگرفتگی شهر باید ارتباط این دو محدوده را در نظر بگیرد؛ زیرا تغییر در یک بخش شبکه میتواند پیامدش را در نقطه دیگر نشان دهد.
پرسشهای باقیمانده از دستگاههای مسئول
خوشاب خواستار روشن شدن درخواستکننده عملیات، دستگاههای حاضر در تصمیمگیری و نظر کارشناسان میراث فرهنگی پیش از شروع کار است. همچنین میپرسد اگر ادارهکل میراث فرهنگی در جلسات مرتبط حضور داشته، با چه طرح و چه سطحی از تغییر در کانالها موافقت کرده است. پاسخ این پرسشها برای تشخیص حدود مسئولیتها و مبنای کارشناسی عملیات اهمیت دارد.
او هشدار سال ۱۳۹۹ را بهعنوان سابقه طرح همین نگرانی یادآوری میکند. در آن جلسه فرمانداری با حضور شهردار، حفظ مسیرهای آب و خودداری از تخریب یا فروش آنها مطرح شده بود. اکنون درخواست او پیگیری همان موضوع در کنار بررسی اقدامات تازه است. در روایتش، پیشگیری از سیلاب و حفاظت از محوطه باید در یک طرح هماهنگ میان دستگاهها بررسی شود. تعیین تکلیف مداخلات اخیر نیز به توضیح روشن مسئولان و بررسی تخصصی نیاز دارد.
قرار داشتن محوطه در پرونده چشمانداز طبیعیـتاریخی ایذه، موضوع دیگری است که او برای توضیح حساسیت حفاظت مطرح میکند. این پرونده در ۲۰۰۸ وارد فهرست موقت یونسکو شده است. باقی ماندن در فهرست موقت با ثبت جهانی نهایی تفاوت دارد و ارزیابیهای بعدی همچنان به رفع موانع وابستهاند. خوشاب معتقد است مداخله تازه میتواند به مسائل قبلی پرونده اضافه شود.
نویسنده گزارش اصلی: صبا رضایی











