خطبه اشباح

خطبه اشباح (خطبه اشباح) (مسعده بن صدقه از امام صادق (ع) نقل کرد، روزي در مسجد کوفه شخصي به علي (ع) گفت خدا را آنگونه توصيف کن که گويا با چشم سر او را ديده‏ايم، امام به خطابه برخاست، مسجد پر از مردم شد، در حالي که خشمناک بود و رنگ صورت امام تغيير کرده بود فرمود) خداشناسي ستايش خدايي را که نبخشيدن بر مال او نيفزايد، و بخشش او را فقير نسازد، زيرا هر بخشنده‏اي جز او، اموالش کاهش يابد، و جز او هر کس از بخشش دست کشد مورد نکوهش قرار گيرد، اوست بخشنده انواع نعمتها و بهره‏هاي فزاينده و تقسيم‏کننده روزي پديده‏ها، مخلوقات همه جيره‏خوار سفره اويند، که روزي همه را تضمين، و اندازه‏اش را تعيين فرمود، به مشتاقان خويش و خواستاران آنچه در نزد اوست راه و روشن را نشان داد، سخاوت او در آنجا که از او بخواهند، از آنجا که از او درخواست نکنند، بيشتر نيست. خدا اولي است که آغاز ندارد، تا بيش از او چيزي بوده باشد، و آخري است که پايان ندارد تا چيزي پس از او وجود داشته باشد، مردمک چشمها را از مشاهده خود باز داشته است، زمان بر او نمي‏گذرد تا دچار دگرگوني گردد، و در مکاني قرار ندارد تا پندار جابجايي نسبت به او روا باشد. اگر آنچه از درون معادن کوهها بيرون مي‏آيد، و يا آنچه از لبان پر از خنده صدفهاي دريا خارج مي‏شود، از نقره‏هاي خالص، و طلاهاي ناب، درهاي غلطان، و مرجانهاي دست‏چپن، همه را ببخشد، در سخاوت او کمتر اثري نخواهد گذاشت، و گستردگي نعمتهايش را پايان نخواهد داد، در پيش او آنقدر از نعمتها وجود دارد که هر چه انسانها درخواست کنند تمامي نپذيرد، چون او بخشنده‏اي است که درخواست نيازمندان چشمه جود او را نمي‏خشکاند، و اصرار و درخواستهاي پياپي او را به بخل ورزيدن نمي‏کشاند. صفات خدا در قرآن اي پرسش‏کننده، درست بنگر، آنچه را که قرآن از صفات خدا بيان مي‏دارد، به آن اعتماد کن، و از نور هدايتش بهره گير، و آنچه را که شيطان تو را به دانستن آن واميدارد، که کتاب خدا آن را بر تو واجب نکرده، و در سنت پيامبر (ص) و امامان هدايتگر (ع) نيامده، رها کن و علم آن را به خدا واگذار، که اين نهايت حق پروردگار بر تو است. بدان، آنها که در علم دين استوارند، خدا آنها را از فرو رفتن در آنچه که بر آنها پوشيده است و تفسير آن را نمي‏دانند، و از فرو رفتن در اسرار نهان بي‏نياز ساخته است، و آنان را از اين رو که به عجز و ناتواني خود در برابر غيب و آنچه که تفسير آن را نمي‏دانند اعتراف مي‏کنند، ستايش فرمود، و ترک ژرف‏نگري آنان در آنچه که خدا بر آنان واجب نساخته را راسخ بودن در علم شناسانده است. پس به همين مقدار بسنده کن! و خدا را با ميزان عقل خود ارزيابي مکن، تا از تباه‏شدگان نباشي. اوست خداي توانايي که اگر وهم و خيال انسانها بخواهد براي درک اندازه قدرتش تلاش کند، و افکار بلند و دور از وسوسه‏هاي دانشمندان، بخواهد ژرفاي غيب ملکوتش را درنوردد، و قلبهاي سراسر عشق مشتاقان، براي درک کيفيت صفات او کوشش نمايد، و عقلها با تلاش وصف‏ناپذير از راههاي بسيار ظريف و باريک بخواهند ذات او را درک کنند، دست قدرت بر سينه همه نواخته باز گرداند، در حالي که در تاريکيهاي غيب براي رهايي خود به خداي سبحان پناه مي‏برند، و با نااميدي، و اعتراف به عجز از معرفت ذات خدا، باز مي‏گردند، که با فکر و عقل نارساي بشري نمي‏توان او را درک کرد، و اندازه جلال و عزت او در قلب انديشمندان راه نمي‏يابد. خدايي که پديدها را از هيچ آفريد، نمونه‏اي در آفرينش نداشت تا از آن استفاده کند، و يا نقشه‏اي از آفريننده‏اي پيش از خود، که از آن در آفريدن موجودات بهره گيرد و نمونه‏هاي فراوان از ملکوت قدرت خويش، و شگفتيهاي آثار رحمت خود، که همه با زبان گويا به وجود پروردگار گواهي مي‏دهند، به ما نشان داده که بي‏اختيار به معرفت و شناخت خود دعوت مي‏فرمايد. در آنچه آفريده آثار صنعت و نشانه‏هاي حکمت او پديدار است، که هر يک از پديده‏ها حجت و برهاني بر وجود او مي‏باشند. گرچه برخي مخلوقات، به ظاهر ساکت ولي بر تدبير خداوندي گويا، و نشانه‏هاي روشني بر قدرت و حکمت اويند! خداوندا! گواهي مي‏دهم، آن کس که تو را به اعضاي گوناگون پديده‏ها و مفاصل به هم پيوسته که به فرمان حکيمانه تو در لابلاي عضلات پديد آمده، تشبيه مي‏کند، هرگز در ژرفاي ضمير خود تو را نشناخته، و قلب او با يقين انس نگرفته است، و نمي‏داند که هرگز براي تو همانندي نيست و گويا بيزاري پيروان گمراه از رهبران فاسد خود را نشنيده‏اند که مي‏گويند: (به خدا سوگند ما در گمراهي آشکار بوديم که شما را با خداي جهانيان مساوي پنداشتيم) دروغ گفتند مشرکان که تو را بابتهاي خود همانند پنداشتند، و با وهم و خيال خود گفتند، پيکري چون بتهاي ما دارد، و با پندار نادرست تو را تجزيه کرده، و با اعضا گوناگون مخلوقات تشبيه نمودند خدايا! گواهي مي‏دهم آنان که تو را با چيزي از آفريده‏هاي تو مساوي شمارند از تو روي برتافته، و آنکه از تو روي‏گردان شود بر اساس آيات محکم قرآن، و شهادت براهين روشن تو، کافر است. تو همان خداي نامحدود هستي که در انديشه‏ها نگنجي تا چگونگي ذات تو را درک نمايند، و در خيال و وهم نيايي تا تو را محدود و داراي حالات گوناگون پندارند. وصف پروردگار در آفرينش موجودات گوناگون آنچه را آفريد با اندازه‏گيري دقيقي استوار نمود، و با لطف و مهرباني نظمشان داد، و به خوبي تدبير کرد، هر پديده را براي همان جهت که آفريده شد به حرکت درآورد، چنانکه نه از حد و مرز خويش تجاوز کند و نه در رسيدن به مراحل رشد خود کوتاهي نمايد، و اين حرکت حساب‏شده را بدون دشواري به سامان رساند تا بر اساس اراده الهي زندگي کند، پس چگونه ممکن است سرپيچي کند؟ در حالي که همه موجودات از اراده خدا سرچشمه مي‏گيرد، خدايي که پديدآورنده موجودات گوناگون است، بدون احتياج به انديشه و فکري که به آن روي آورد، يا غريزه‏اي که در درون پنهان داشته باشد. او بدون تجربه از حوادث گذشته، و بدون شريکي که در ايجاد امور شگفت‏انگيز ياريش کند، موجودات را آفريد، پس آفرينش آن کامل گشت و به عبادت و اطاعت پروردگارش پرداخت دعوت او را پذيرفت و در برابر فرمان الهي سستي و درنگ نکرد و در اجراي فرمان الهي توقف نپذيرفت پس کجيهاي هر چيزي را راست، و مرزهاي هر يک را روشن ساخت، و با قدرت خداوندي بين اشياء متضاد هماهنگي ايجاد کرد، و وسايل ارتباط آنان را فراهم ساخت، و موجودات را از نظر حدود، اندازه، و غرائز، و شکلها، و قالبها، و هيئتهاي گوناگون، تقسيم و استوار فرمود، و با حکمت و تدبير خويش هر يکي را به سرشتي که خود خواست درآورد. چگونگي آفرينش آسمانها فضاي باز و پستي و بلندي و فاصله‏هاي وسيع آسمانها را بدون اينکه به چيزي تکيه کند، نظام بخشيد، و شکافهاي آن را به هم آورد، و هر يک را با آنچه که تناسب داشت و جفت بود پيوند داد، و دشواري فرود آمدن و برخاستن را آسان کرد، بر فرشتگاني که فرمان او را به خلق رسانند يا اعمال بندگان را بالا برند. در حالي که آسمان به صورت دود و بخار بود به آن فرمان داد، پس رابطه‏هاي آن را برقرار ساخت، سپس آنها را از هم جدا نمود و بين آنها فاصله انداخت، و بر هر راهي و شکافي از آسمان، نگهباني از شهابهاي روشن گماشت، و با دست قدرت آنها را از حرکت ناموزون در فضا نگهداشت، و دستور فرمود تا برابر فرمانش تسليم باشند و آفتاب را نشانه روشني‏بخش روز، و ماه را، با نوري کمرنگ براي تاريکي شبها قرار داد، و آن دو را در مسير حرکت خويش به حرکت درآورد، و حرکت آن دو را دقيق اندازه‏گيري نمود تا در درجات تعيين‏شده حرکت کنند که بين شب و روز تفاوت باشد، و قابل تشخيص شود، و با رفت و آمد آنها شماره سالها، و اندازه‏گيري زمان ممکن باشد، پس در فضاي هر آسمان فلک آن را آفريد، و زينتي از گوهرهاي تابنده و ستارگان درخشنده بياراست، و آنان را که خواستند اسرار آسمانها را دزدانه دريابند، با شهابهاي سوزان تيرباران کرد، و تمامي ستارگان از ثابت و استوار، و گردنده و بي‏قرار، فرودآينده و بالارونده، و نگران‏کننده و شادي‏آفرين را، تسليم اوامر خود فرمود. ويژگيهاي فرشتگان سپس، خداوند سبحان براي سکونت بخشيدن در آسمانها، و آباد ساختن بالاترين قسمت از ملکوت خويش، فرشتگاني شگفت آفريد، و تمام شکافها و راههاي گشاده آسمانها را با فرشتگان پر کرد، و فاصله جو آسمان را از آنها گستراند، که هم‏اکنون صداي تسبيح آنها فضاي آسمانها را پر کرده، در بارگاه قدس، درون پرده‏هاي حجاب، صحنه‏هاي مجد و عظمت پروردگار، طنين‏انداز است در ماوراي آنها زلزله‏هايي است که گوشها را کر مي‏کند و شعاعهاي خيره‏کننده نور، که چشمها را از ديدن باز مي‏دارد، و ناچار خيره بر جاي خويش مي‏ماند. خدا فرشتگاني را در صورتهاي مختلف و اندازه‏هاي گوناگون آفريد، و بال و پرهايي براي آنها قرار داد، آنها که همواره در تسبيح جلال و عزت پروردگار بسر مي‏برند. و چيزي از شگفتيهاي آفرينش پديده‏ها را به خود نسبت نمي‏دهند و در آنچه از آفرينش پديده‏ها که خاص خداست، ادعايي ندارند. (بلکه بندگاني بزرگوارند، که در سخن گفتن از او پيشي نمي‏گيرند و به فرمان الهي عمل مي‏کنند) خدا فرشتگان را امين وحي خود قرار داده، و براي رساندن پيمان امر و نهي خود به پيامبران، از آنها استفاده کرد، و روانه زمين نمود، آنها را از ترديد شبهات مصونيت بخشيد، که هيچکدام از فرشتگان از راه رضاي حق منحرف نمي‏گردند. آنها را از ياري خويش بهرمند ساخت، و دلهايشان را در پوششي از تواضع و فروتني و خشوع و آرامش درآورد، درهاي آسمان را بر رويشان گشود تا خدا را به بزرگي بستايند، و براي آنها نشانه‏هاي روشن قرار داد تا به توحيد او بال گشايند سنگينيهاي گناهان هرگز آنها را در انجام وظيفه دلسرد نساخت، و گذشت شب و روز آنها را به سوي مرگ سوق نداد، تيرهاي شک و ترديد خلل در ايمانشان ايجاد نکرد، و شک و گمان در پايگاه يقين آنها راه نيافت، و آتش کينه در دلهايشان شعله‏ور نگرديد، حيرت و سرگرداني آنها را از ايماني که دارند و آنچه از هيبت و جلال خداوندي که در دل نهادند جدا نساخت، وسوسه‏ها در آنها راه نيافته، تا شک و ترديد بر آنها تسلط يابد. اقسام فرشتگان گروهي از فرشتگان در آفرينش ابرهاي پرآب، و در آفرينش کوههاي عظيم و سربلند، و خلقت ظلمت و تاريکيها نقش دارند، و گروهي ديگر، قدمهايشان تا ژرفاي زمين پايين رفته، و چونان پرچمهاي سفيدي دل فضا را شکافته‏اند، و در زير آن بادهايي است که به نرمي حرکت کرده و در مرزهاي مشخصي نگاهش مي‏دارد. صفات والاي فرشتگان اشتغال به عبادت پروردگار، فرشتگان را از ديگر کارها باز داشته، و حقيقت ايمان ميان آنها و معرفت حق، پيوند لازم ايجاد کرد، نعمت يقين آنها را شيداي حق گردانيد که به غير خدا هيچ علاقه‏اي ندارند، شيريني معرفت خدا را چشيده و از جام محبت پروردگار سيراب شدند، ترس و خوف الهي در ژرفاي جان فرشتگان راه يافته، و از فراواني عبادت قامتشان خميده و شوق و رغبت فراوان، از زاري و گريه‏شان نکاسته است. مقام والاي فرشتگان، از خشوع و فروتني آنان کم نکرد، و غرور و خودبيني دامنگيرشان نگرديد، تا اعمال نيکوي گذشته را شماره کنند، و سهمي از بزرگي و بزرگواري براي خود تصور نمايند. گذشت زمان آنان را از انجام وظائف پياپي نرنجانده و از شوق و رغبتشان نکاسته تا از پروردگار خويش نااميد گردند، از مناجاتهاي طولاني، خسته‏نشده، و اشتغال به غير خدا آنها را تحت تسلط خود درنياورده است، و از فرياد استغاثه و زاري آنها فروکش نکرده و در مقام عبادت و نيايش دوش بدوش هم همواره ايستاده‏اند، راحت طلبي آنها را به کوتاهي در انجام دستوراتش وادار نساخته، و کودني و غفلت و فراموشي بر تلاش و کوشش و عزم راسخ فرشتگان راه نمي‏يابد، و فريبهاي شهوت، همتهاي بلندشان را تيرباران نمي‏کند. فرشتگان، ايمان به خداي صاحب عرش را ذخيره روز بينواي خود قرار داده و آن هنگام که خلق به غير خدا را پايان نمي‏دهند، و شوق و علاقه خود را از انجام اوامر الهي و اطاعت پروردگار سست نمي‏کنند، آنچه آنان را شيفته طاعت خدا کرده بذر محبت است که در دل مي‏پرورانند، و هيچگاه دل از بيم و اميد او برنمي‏دارند، عوامل ترس آنها را از مسئوليت باز نمي‏دارد تا در انجام وظيفه سستي ورزند، طمعها به آنان شبيخون نزده تا تلاش دنيا را بر کار آخرت مقدم دارند، اعمال گذشته خود را بزرگ نمي‏شمارند، و اگر بزرگ بشمارند اميدوارند، و اميد بيش از حد نمي‏گذارد تا از پروردگار ترسي در دل داشته باشند. پاک بودن فرشتگان از رذايل اخلاقي فرشتگان درباره پروردگار خويش به جهت وسوسه‏هاي شيطاني اختلاف نکرده‏اند، و برخوردهاي بد با هم نداشته و راه جدايي نگيرند، کينه‏ها و حسادتها در دلشان راه نداشته و عوامل شک و ترديد و خواهشهاي نفساني، آنها را از هم جدا نساخته، و افکار گوناگون آنان را به تفرقه نکشانده است. فرشتگان بندگان ايمانند، و طوق بندگي به گردن افکنده و هيچگاه با شک و ترديد و سستي، آن را بر زمين نمي‏گذارند، در تمام آسمانها جاي پوستين خالي نمي‏توان يافت مگر آنکه فرشته‏اي به سجده افتاده، يا در کار و تلاش است، طاعت فراوان آنها بر يقين و معرفتشان نسبت به پروردگار مي‏افزايد، و عزت خداوند عظمت او را در قلبشان بيشتر مي‏نمايد. چگونگي آفرينش زمين زمين را بر موجهاي پرخروش، و درياهاي مواج فرو نشاند، موجهايي که بالاي آن به هم مي‏خورد و در تلاطمي سخت هر يک، ديگري را واپس مي‏زد، چونان شتران نر مست، فريادکنان و کف بر لب، به هر سوي روان بود سپس قسمتهاي سرکش آب از سنگيني زمين فرو نشست و هيجان آنها بر اثر تماس با سينه زمين آرام گرفت. زيرا زمين با پشت بر آن مي‏غلطيد و آنهمه سر و صداي امواج ساکن و آرام‏شده، چون اسب افسارشده رام گرديد. خشکيهاي زمين در دل امواج، گسترده، و آب را از کبر و غرور و سرکشي و خروش باز داشت، و از شدت حرکتش کاسته شد، و بعد از آنهمه حرکتهاي تند ساکت شد، و پس از آنهمه خروش و سرکشي متکبرانه به جاي خويش ايستاد پس هنگامي که هيجان آب در اطراف زمين فرو نشست و کوههاي سخت و مرتفع را بر دوش خود حمل نمود، چشمه‏هاي آب از فراز کوهها بيرون آورد و آبها را در شکاف بيابانها و زمينهاي هموار روان کرد، و حرکت زمين را با صخره‏هاي عظيم و قله کوههاي بلند نظم داد، و زمين به جهت نفوذ کوهها در سطح آن، و فرو رفتن ريشه کوهها در شکافهاي آن و سوار شدن بر پشت دشتها و صحراها، از لرزش و اضطراب باز ايستاد. نقش پديده‏هاي جوي در زمين و بين زمين و جو فاصله افکند، و وزش بادها را براي ساکنان آن آماده ساخت، تمام نيازمنديها و وسائل زندگي را براي اهل زمين استخراج و مهيا فرمود، سپس هيچ جا از بلنديهاي زمين را که آب چشمه‏ها و جدول نهرها به آن راه ندارد وانگذاشت، بلکه ابرهايي را آفريد تا قسمتهاي مرده آن احيا شود، و گياهان رنگارنگ برويند. قطعات بزرگ و پراکنده ابرها را به هم پيوست تا سخت به حرکت درآمدند، و با به هم خوردن ابرها، برقها درخشيدن گرفت، اما از درخشندگي ابرهاي سفيد کوه‏پيکر، و متراکم چيزي کاسته نشد ابرها را پي در پي فرستاد تا زمين را احاطه کردند، و بادها شير باران را از ابرها دوشيدند، و بشدت به زمين فرو ريختند، ابرها پايين آمده سينه بر زمين ساييدند، و آنچه بر پشت داشتند فرو ريختند که در بخشهاي بي‏گياه زمين انواع گياهان روييدن گرفت، و در دامن کوهها، سبزه‏ها پديد آمد. زيباييهاي زمين پس زمين به وسيله باغهاي زيبا، همگان را به سرور و شادي دعوت کرده، و با لباس نازک گلبرگها که بر خود پوشيد، هر بيننده‏اي را به شگفتي وامي‏دارد. با زينت و زيوري که از گلوبند گلهاي گوناگون، خود را آراسته، هر بيننده‏اي را به وجد مي‏آورد، که فرآورده‏هاي نباتي را، توشه و غذاي انسان، و روزي حيوانات قرار داده است، در گوشه و کنار آن دره‏هاي عميق آفريد، و راهها و نشانه‏ها براي آنان که بخواهند از جاده‏هاي وسيع آن عبور کنند، تعيين کرد. داستان زندگي آغازين آدم (ع) و اعزام پيامبران (ص) هنگامي که خدا زمين را آماده زندگي انسان ساخت و فرمان خود را صادر فرمود، آدم (ع) را از ميان مخلوقاتش برگزيد، و او را نخستين و برترين مخلوق خود در زمين قرار داد، ابتدا آدم را در بهشت جاي داده و خوراکيهاي گوارا بدو بخشيد، و از آنچه که او را منع کرد پرهيز داد، و آگاهش ساخت که اقدام بر آن نافرماني بوده و مقام و ارزش او را به خطر خواهد افکند. اما آدم (ع) از آنچه نهي شد، اقدام کرد و علم خداوند درباره او تحقق يافت، تا آنکه پس از توبه، او را از بهشت به سوي زمين فرستاد، تا با نسل خود زمين را آباد کند، و بدين وسيله حجت را بر بندگان تمام کرد، و پس از وفات آدم (ع) زمين را از حجت خالي نگذاشت و ميان فرزندان آدم (ع) و خود، پيوند شناسايي برقرار فرمود، و قرن به قرن، حجتها و دليلها را بر زبان پيامبران آسماني برگزيده و حاملان رسالت خويش جاري ساخت، تا اينکه سلسله انبيا توسط پيامبر اسلام، حضرت محمد (ص) به اتمام رسيد و بيان احکام و انذار و بشارت الهي به سرمنزل نهايي راه يافت. آفرينش امکانات زندگي روزي انسانها را اندازه‏گيري و مقدر فرمود، گاهي کم و زماني زياد، و به تنگي و وسعت، به گونه‏اي عادلانه تقسيم کرد تا هر کس را که بخواهد با تنگي روزي يا وسعت آن بيازمايد، و با شکر و صبر، غني و فقير را مورد آزمايش قرار دهد. سپس روزي گسترده را با فقر و بيچارگي درآميخت، و تندرستي را با حوادث دردناک پيوند داد، دوران شادي و سرور را با غصه و اندوه نزديک ساخت، اجل و سرآمد زندگي را مشخص کرد، آن را گاهي طولاني و زماني کوتاه قرار داد، مقدم يا موخر داشت، و براي مرگ، اسباب و وسائلي فراهم ساخت، و با مرگ، رشته‏هاي زندگي را در هم پيچيد و پيوندهاي خويشاوندي را از هم گسست تا آزمايش گردند. تعريف علم خداوند خداوند از اسرار پنهاني مردم، و از نجواي آنان که آهسته سخن مي‏گويند، و از آنچه که در فکرها به واسطه گمان خطور مي‏کند، و تصميمهايي که به يقين مي‏پيوندد، و از نگاههاي رمزي چشم که از لابلاي پلکها خارج مي‏گردد، آگاه است، خدا از آنچه در مخفي‏گاههاي دلها قرار دارد، و از اموري که پشت پرده غيب پنهان است، و آنچه را که پرده‏هاي گوش مخفيانه مي‏شنود، و از اندرون لانه‏هاي تابستاني مورچگان، و خانه‏هاي زمستاني حشرات، از آهنگ اندوهبار زنان غمديده و صداي آهسته قدمها، آگاهي دارد. خداي سبحان! از جايگاه پرورش ميوه در درون پرده‏هاي شکوفه‏ها، و از مخفيگاه غارهاي حيوانات وحشي در دل کوهها، و اعماق دره‏ها، از نهانگاه پشه‏ها بين ساقه‏ها و پوست درختان، از محل پيوستگي برگها به شاخسارها، و از جايگاه به هم آميخته شدن نطفه‏ها در پشت پدران، آگاه است. خدا از آنچه پرده ابر را به وجود مي‏آورد و به هم مي‏پيوندد، و از قطرات باراني که از ابرهاي متراکم مي‏بارند، و از آنچه که گردبادها از روي زمين برمي‏دارند، و بارانها با سيلاب آن را فرو مي‏نشانند و نابود مي‏کنند، از ريشه گياهان زمين که ميان انبوه شن و ماسه پنهان‏شده است، از لانه پرندگاني که در قله بلند کوهها جاي گرفتند، و از نغمه‏هاي مرغان در آشيانه‏هاي تاريک، از لولوهايي که در دل صدفها پنهان است، و امواج درياهايي که آنها را در دامن خويش پروراندند آگاهي دارد. خدا از آنچه که تاريکي شب آن را فرا گرفته، و يا نور خورشيد بر آن تافته، و آنچه تاريکيها و امواج نور، پياپي آن را در بر مي‏گيرد، از اثر هر قدمي، از احساس هر حرکتي، و آهنگ هر سختي، و جنبش هر لبي، و مکان هر موجود زنده‏اي، و وزن هر ذره‏اي، و ناله هر صاحب اندوهي اطلاع دارد خدا هر آنچه از ميوه شاخسار درختان، و برگهايي که روي زمين ريخته، و از قرارگاه نطفه و بسته شدن خون و جنين که به شکل پاره‏اي گوشت است، و پرورش‏دهنده انسان و نطفه آگاهي دارد. و براي اين همه آگاهي، هيچ گونه زحمت و دشواري براي او وجود ندارد، و براي نگهداري اين همه از مخلوقات رنگارنگ که پديد آورده دچار نگراني نمي‏شود، و در تدبير امور مخلوقات، سستي و ملالي در او راه نمي‏يابد، بلکه علم پروردگار در آنها نفوذ يافته، و همه آنها را شماره کرده است، و عدالتش همه را در بر گرفته و با کوتاهي کردن مخلوقات در ستايش او، باز فضل و کرمش تداوم يافته است. نيايش اميرالمومنين (ع) خدايا! تويي سزاوار ستايشهاي نيکو، و بسيار و بي‏شمار تو را ستودن، اگر تو را آرزو کنند پس بهترين آرزويي، و اگر به تو اميد بندند پس بهترين اميدي. خدايا! درهاي نعمت بر من گشودي که زبان به مدح غير تو نگشايم، و بر اين نعمتها غير از تو را ستايش نکنم، و زبان را در مدح آنان که آرزوها را قطع مي‏کنند و مورد اعتماد نيستند باز نخواهم کرد، خداوندا! هر ثناگويي از سوي ستايش‏شده پاداشي دارد، به تو اميدوارم که مرا به سوي ذخائر رحمت و گنجهاي آمرزش آشنا کردي. خدايا! اين بنده توست که تو را يگانه مي‏خواند، و توحيد و يگانگي تو را سزاست، و جز تو کسي را سزاوار اين ستايشها نمي‏داند خدايا! مرا به درگاه تو نيازي است که جز فضل تو جبران نکند، و آن نيازمندي را جز عطا و بخشش تو به توانگري مبدل نگرداند، پس در اين مقام رضاي خود را به ما عطا فرما، و دست نياز ما را از دامن غير خود کوتاه گردان که (تو بر هر چيزي توانايي).