به همام درباره پرهيزکاران

به همام درباره پرهيزکاران (گفته‏اند يکي از ياران اميرالمومنين (ع) ، به نام همام، که مردي عابد بود گفت: اي اميرمومنان، پرهيزگاران را براي من بستاي! چنانکه گويي به آنان مي‏نگرم! امام در پاسخ او درنگي نمود، سپس فرمود: اي همام از خدا بترس! و نيکوکار باش که همانا خدا با کساني است که پرهيزگارند و آنان نيکو کردارند. همام خرسند نگرديد و به سوگند، بر امام اصرار ورزيد. امام (ع) خدا را ستود و بر او ثنا گفت و بر پيامبر (ص) و آل او درود فرستاد، سپس فرمود:) اما بعد، خداي سبحان و برتر از همگان، جهانيان را آفريد حالي که بي‏نياز بود از طاعتشان و از نافرمانيشان درامان. چه از نافرماني آن که او را عصيان کند بدو زياني نرسد، و طاعت آن کس که فرمانش را برد بدو سودي ندهد. سپس روزي آنان را ميانشان قسمت کرد و بداد، و هر يک را در جايي که درخور اوست نهاد. پس پرهيزگاران خداوندان فضيلتند در اين جهان، گفتارشان صواب است و ميانه‏روي شان شعار، و فروتنند در رفتار و گفتار، ديده‏هاشان را از آنچه خدا بر آنان حرام کرده پوشيده‏اند، و گوشهاشان را به دانشي که آنان را سودمند است بداشته- و آن را نيوشيده-. در سختي چنان به سر مي‏برند، که گويي به آسايش اندرند. و اگر نه اين است که زندگي‏شان را مدتي است که بايد گذراند، جانهاشان يک چشم به هم زدن در کالبد نمي‏ماند، از شوق رسيدن به پاداش - آن جهان- يا از بيم ماندن و گناه کردن- در اين جهان-. آفريدگار در انديشه آنان بزرگ بود، پس هر چه جز اوست در ديده‏هاشان خرد نمود. بهشت براي آنان چنان است که گويي آن را ديده‏اند و در آسايش آن به سر مي‏برند، و دوزخ چنان که آن را ديده‏اند و در عذابش اندرند. دلهاشان اندوهگين است و- مردم- از گزندشان ايمن، تن‏هاشان نزار، نيازهاشان اندک و پارسا به جان و تن. روزي چند را با شکيبايي به سر بردند که آسايشي دراز مدت را برايشان به دنبال آورد، تجارتي سودمند بود که پروردگارشان براي آنان فراهم کرد. دنيا آنان را خواست و آنان دنيا را نطلبيدند، اسيرشان کرد و به بهاي جان، خود را از بند آن خريدند. اما شب هنگام! راست بر پايند، و قرآن را جزء جزء با تامل و درنگ بر زبان دارند، و با خواندن آن اندوهبارند، و در آن خواندن داروي درد خود را به دست مي‏آرند. و اگر به آيه‏اي گذشتند که تشويقي در آن است، به طمع بيارمند و جانهاشان چنان از شوق برآيد که گويي ديده‏هاشان بدان نگران است، و اگر آيه‏اي را خواندند که درآن بيم دادني است، گوش دلهاي خويش بدان نهند، آنسان که پنداري بانگ برآمدن و فروشدن آتش دوزخ را مي‏شنوند.- با رکوع- پشتهاي خود را خمانيده‏اند و- با سجود- پيشانيها و پنجه‏ها و زانوها و کناره‏هاي پا را بر زمين گسترانيده، از خدا مي‏خواهند گردنهاشان را بگشايد- و از آتش رهاشان نمايد-. و اما در روز، دانشمندانند خويشتندار، نيکوکارانند پرهيزگار، ترس آنان را چون تير پيراسته تراشيده کرده است و نزار. چون کسي بدانها نگرد، پندارد بيمارند، اما آنان را بيماري نيست، و گويد خردهاشان آشفته است - اما آن پريشاني را سبب ديگري است-. موجب آشفتگي‏شان کاري است بزرگ. از کردار اندک خود خرسندي ندارند، و طاعتهاي فراوان را بسيار نشمارند. پس آنان خود را متهم شمارند و از کرده‏هاي خويش بيم دارند. اگر يکي از ايشان را بستايند، از آنچه- درباره او- گويند بترسد، و گويد: من خود را از ديگران بهتر مي‏شناسم، و خداي من مرا از خودم بهتر مي‏شناسد. بار خدايا! مرا مگير بدانچه بر زبان مي‏آرند، و بهتر از آنم کن که مي‏پندارند، و بر من ببخشاي آن را که نمي‏دانند. و از نشانه‏هاي يکي از آنان اين است که در کار دين نيرومندش بيني و پايدار، نرم‏خوي هشيار، و در ايمان استوار، و در طلب دانش حريص و با داشتن علم بردبار، و در توانگري ميانه‏روش بيني، و در عبادت فروتن، و به درويشي نکو حالي نمودن، و در سختي شکيبايي کردن، و جستجو کردن آنچه رواست، و شادمان بودن به رفتن راه راست. و دوري گزيدن از طمع- که خوارکننده انسانهاست-. کارهاي نيک مي‏کند و در هراس است، روز را به شب مي‏رساند و در بند سپاس است. بامداد مي‏کند ذکرگويان، شب را به سر مي‏برد ترسان، و روز مي‏کند شادمان. ترسان از غفلتي که ورزيده و شادمان از بخشش و آمرزشي که بدو رسيده. اگر نفس او در آنچه بر آن دشوار است فرمان وي نبرد، او نيز در آنچه نفس او دوست دارد، اطاعتش نکند. روشني ديده‏اش در چيزي است که ماندگار است و ناخواهان چيزي است که ناپايدار است. بردباري را با دانش درمي‏آميزد و گفتار را با کردار- هم-. او را بيني که آرزويش اندک است و لغزشهايش کم. دلش آرميده است و جانش خرسند و ناخواهان، خوراکش اندک است و کارش آسان، دينش استوار- و مصون از دستبرد شيطان-. شهوتش مرده، خشمش فروخورده، نيکي از او بيوسان،- و همگان- از گزندش درامان. اگر در جمع بي‏خبران است- به زبان خاموش و دل او به ياد خداست- پس او را در شمار ذکرگويان آرند، و اگر در جمع يادآوران باشد، از بي‏خبرانش به حساب نيارند. بر آن که بر او ستم کند ببخشايد، و بر آن که وي را محروم سازد عطا فرمايد، و با آن که از او ببرد پيوند نمايد. از گفتن سخن زشت دور بود. گفتار او نرم است و هموار، از وي کار زشت نبينند، و کار نيکويش آشکار. نيکي او همه را رسيده، و بدي وي را کس نديده. به هنگام دشواريها بردبار است و در ناخوشايندها پايدار، و در خوشيها سپاسگزار. بر آن که دشمن دارد ستم نکند، و درباره آن که دوست دارد گناه نورزد. پيش از آنکه بر او گواهي دهند حق را بپذيرد. آنچه را بدو سپارند تباه نکند و نگهباني آن را به عهده گيرد. آنچه را به ياد او آرند از ياد نبرد، و مردمان را با لقبهاي زشت ياد نکند، و همسايگان را آزار ندهد، و به مصيبتهاي- ديگران- شاد نشود. و در کار بيهوده در نيايد و از- راه- حق برون نرود. اگر خاموش بود خاموشي اندوهگينش ننمايد، و اگر بخندد آواز او بر نيايد. و اگر بر وي ستم کنند شکيبايي پيش گيرد، تا خدا انتقام او را، گيرد. نفس او از او در زحمت است و مردم از وي در راحت. خود را براي آخرتش به رنج انداخته، و مردمان را از- گزند- خويش آسوده ساخته. از آن که دوري کند به خاطر بي‏رغبتي به دنياست و پرهيزگاري، و بدان که نزديک شود از روي نرمي است و آمرزگاري. نه دوري گزيدنش از روي خويشتن‏بيني است و بزرگي فروختن، و نه نزديکي وي به مکر است و فريفتن. (گوينده روايت گويد: پس همام بيهوش گشت و در آن بيهوشي جان داد. اميرالمومنين عليه‏السلام گفت:) به خدا از همين بر او مي‏ترسيدم. (سپس گفت:) پندهاي رسا با آنان که شنواي آن هستند چنين کند؟! (مردي گفت: اي اميرمومنان چرا با تو چنين نکند؟ فرمود:) واي بر تو! هر اجلي را زماني است که از آن پيش نيفتد، و سببي است که از آن درنگذرد. آرام باش و ديگر بار چنين سخن به زبان مياور که آن دم شيطان بود که بر زبانت دميد.

وَ مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ رُوِىَ أَنَّ صاحِباً لِأَمِيرِالْمُؤمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلامُ- يُقالُ لَهُ: ‏هَمَّامٌ‏- کانَ رَجُلًا عابِداً، فَقالَ لَهُ: يا أَمِيرَالْمُؤْمِنِينَ صِفْ لِىَ الْمُتَّقِينَ حَتّى کَأَنِّى أَنظُرُ إِلَيْهِمْ، فَتَثاقَلَ عَلَيْهِ السَّلامُ عَنْ جَوابِهِ، ثُمَّ قالَ: يا ‏هَمّامُ‏ اتَّقِ اللَّهَ وَ أَحْسِنْ ‏فَإِنّ‏ ‏اللَّهَ‏ ‏مَعَ‏ ‏الَّذِينَ‏ ‏اتَّقَوْا ‏وَ ‏الَّذِينَ‏ ‏هُم‏ ‏مُحْسِنُونَ‏ فَلَمْ يَقْنَعْ ‏هَمَّامٌ‏ ‏بِذلِکَ‏ الْقَوْلِ حَتّى عَزَمَ عَلَيْهِ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنى عَلَيْهِ، وَ صَلّى عَلَى النَّبِىِّ- صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ الِهِ- ثُمَّ قالَ: أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحانَهُ وَ تَعالى خَلَقَ الْخَلْقَ- حِينَ خَلَقَهُمْ- غَنِيّاً عَنْ طاعَتِهِمْ، امِناً مِنْ مَعْصِيَتِهِمْ، لِأَنَّهُ لا تَضُرُّهُ مَعْصِيَةُ مَنْ عَصاهُ، وَ لا تَنْفَعُهُ طاعَةُ مَنْ أَطاعَهُ، فَقَسَمَ بَيْنَهُمَ ‏مَعايِشَهُمْ‏، وَ وَضَعَهُم مِنَ الدُّنْيا مَواضِعَهُمْ، فَالْمُتَّقُونَ فِيها هُمْ أَهْلُ الْفَضائِلِ: مَنطِقُهُمُ الصَّوابُ، وَ ‏مَلْبَسُهُمُ‏ ‏الْاِقْتِصادُ، وَ مَشْيُهُمُ التَّواضُعُ. ‏غَضُّوا ‏أَبْصارَهُمْ‏ عَمّا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، وَ وَقَفُوا أَسْماعَهُمْ عَلَى الْعِلْمِ النّافِعِ لَهُمْ، ‏نَزَلَتْ‏ ‏أَنفُسُهُمْ‏ ‏مِنْهُمْ‏ ‏فِى‏ ‏الْبَلاءِ کَالَّتِى نَزَلَتْ فِى الرَّخاءِ، وَ لَوْلَا الْأَجَلُ الَّذِى کَتَبَ ‏اللَّهُ‏ ‏لَهُمْ‏ لَمْ تَسْتَقِرَّ أَرْواحُهُمْ فِى أَجْسادِهِمْ طَرْفَةَ عَيْنٍ شَوْقاً إِلَى الثَّوابِ، وَ خَوْفاً مِنَ الْعِقابِ، عَظُمَ الْخالِقُ فِى أَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ ما دُونَهُ فِى أَعْيُنِهِمْ. فَهُمْ وَ الْجَّنَةُ کَمَنْ قَدْ رَاها فَهُمْ فِيها مُنَعَّمُونَ، وَ هُمْ وَ النّارُ کَمَنْ قَدْ رَاها فَهُمْ فِيها مُعَذَّبُونَ. قُلُوبُهُم مَحْزُونَةٌ، وَ شُرُورُهُم مَأْمُونَةٌ، وَ أَجْسادُهُمْ نَحِيفَةٌ، وَ حاجاتُهُمْ خَفِيفَةٌ، وَ أَنْفُسَهُمْ عَفِيفَةٌ، صَبَرُواْ أَيّاماً قَصِيرَةً أَعْقَبَتْهُمْ راحَةً طَوِيلَةً، ‏تِجارَةٌ ‏مُرْبِحَةٌ يَسَرَّها لَهُمْ رَبُّهُمْ، أَرادَتْهُمُ الدُّنْيا فَلَمْ يُرِيدُوها، وَ أَسَرَتْهُمْ فَفَدَوْا أَنْفُسَهُم مِنْها. أَمَّا اللَّيْلُ فَصافُّونَ أَقْدامَهُمْ ‏تالِينَ‏ لِأَجْزاءِ الْقُرانِ، ‏يُرَتِّلُونَها ‏تَرْتِيلًا، يَحَزُنُونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ، وَ ‏يَسْتَثِيرُونَ‏ بِهِ دَواءَ دائِهِمْ، فَإِذَا مَرُّوا بِايَةٍ فِيهَا تَشْوِيقٌ رَکَنُوا إِلَيْها طَمَعاً، وَ تَطَلَّعَتْ نُفُوسُهُمْ إِلَيْها شَوْقاً، وَ ظَنُّوا أَنَّها نُصْبُ أَعْيُنِهِمْ، وَ إِذا مَرُّوا بِايَةٍ فِيها تَخْوِيفٌ أَصْغَوْا إِلَيْها مَسامِعَ قُلُوبِهِمْ، وَ ظَنُّواْ أَنَّ ‏زَفِيرَ ‏جَهَنَّمَ‏ وَ ‏شَهِيقَها فِى أُصُولِ اذانِهِمْ فَهُمْ ‏حانُونَ‏ ‏عَلى ‏أَوْساطِهِمْ‏، ‏مُفْتَرِشُونَ‏ ‏لِجِباهِهِمْ‏ وَ أَکُفِّهِمْ وَ رُکَبِهِمْ وَ أَطْرافِ أَقْدامِهِمْ، يَطْلُبُونَ إِلَى اللَّهِ تَعالى فِى ‏فَکاکِ‏ ‏رِقابِهِمْ‏. وَ أَمَّا النَّهارُ فَحُلَماءُ عُلَماءُ أَبْرارٌ أَتْقِياءُ، قَدْ بَراهُمُ الْخَوْفُ بَرْىَ ‏الْقِداحِ‏، يَنْظُرُ إِلَيْهِمُ النّاظِرُ فَيَحْسَبُهُم مَرْضى وَ ما بِالْقَوْمِ مِنْ مَّرَضٍ، وَ يَقُولُ لَقَدْ ‏خُولِطُوا وَ لَقَدْ خالَطَهُمْ أَمْرٌ عَظِيمٌ، لا يَرْضَوْنَ مِنْ أَعْمالِهِمْ الْقَلِيلَ، وَ لا يَسْتَکْثِرُونَ الْکَثِيرَ، فَهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ مُتَّهِمُونَ، وَ مِنْ أَعْمالِهِم ‏مُّشْفِقُونَ‏، إِذا ‏زُکِّىَ‏ ‏أَحَدٌ مِنْهُمْ خافَ مِمَّا يُقالُ لَهُ! فَيَقُولُ: أَنَا أَعْلَمُ بِنَفْسِى مِنْ غَيْرِى، وَ رَبِّى أَعْلَمُ مِنِّى بِنَفْسِى. اللَّهُمَّ لا تُؤاخِدْنِى بِما يَقُولُونَ، وَ اجْعَلْنِى أَفْضَلَ مِمَّا يَظُنُّونَ، وَ اغْفِرْ لِى ما لا يَعْلَمُونَ. فَمِنْ عَلامَةِ أَحَدِهِمْ: أَنَّکَ تَرى لَهُ قُوَّةً فِى دِينٍ، وَ حَزْماً فِى لِينٍ، وَ إِيِماناً فِى يَقِينٍ، وَ حِرْصاً فِى عِلْمٍ، وَ عِلْماً فِى حِلْمٍ، وَ ‏قَصْداً فِى غِنىً، وَ خُشُوعاً فِى عِبادَةٍ، وَ ‏تَجَمُّلًا فِى فاقَةٍ، وَ صَبْراً فِى شَدَّةٍ، وَ طَلَباً فِى حَلالٍ، وَ نَشاطاً فِى هُدىً، وَ ‏تَحَرُّجاً عَنْ طَمَعٍ، يَعْمَلُ الْأَعْمالَ الصّالِحَةَ وَ هُوَ عَلى وَجَلٍ، يُمْسِى وَ هَمُّهُ الشُّکْرُ، وَ يُصْبِحُ وَ هَمُّهُ الذِّکِرُ، يَبِيتُ حَذِراً، وَ يُصْبِحُ فَرِحاً: حَذِراً لِما حُذِّرَ مِنَ الْغَفْلَةِ، وَ فَرِحاً بِما أَصابَ مِنَ الْفَضْلِ وَ الرَّحْمَةِ، إِنِ ‏‏اسْتَصْعَبَتْ‏‏ عَلَيْهِ نَفْسُهُ فِيما تَکْرَهُ لَمْ يُعْطِها سُؤلَها فِيما تُحِبُّ، قُرَّةُ عَيْنِهِ فِيما لا يَزُولُ، وَ زَهادَتُهُ فِيما لا يَبْقى، يَمْزُجُ الْحِلْمَ بِالْعِلْمِ، وَ الَّقَوْلَ بِالْعَمَلِ. تَراهُ قَريباً أَمَلُهُ، قَلِيلًا زَلَلُهُ، خاشِعاً قَلْبُهُ، قانِعَةً نَفْسُهُ، ‏مَنْزُوراً أُکُلُهُ، سَهْلًا أَمْرُهُ، ‏حَرِيزاً دِينُهُ، مَيِّتَةً شَهْوَتُهُ، مَکْظُوماً غَيْظُهُ، الْخَيْرُ مِنْهُ مَأْمُولٌ، وَ الشَّرُ مِنْهُ مَأْمُونٌ، إِنْ کانَ فِى الْغافِلِينَ کُتِبَ فِى الذَّاکِرِينَ، وَ إِنْ کانَ فِى الذَّاکِرِينَ لَمْ يُکْتَبْ مِنَ الْغافِلِينَ، يَعْفُو عَمَّنَ ظَلَمَهُ، وَ يُعْطِى مَنْ حَرَمَهُ، وَ يَصِلُ مَنْ قَطَعَهُ، بَعِيداً ‏فُحْشُهُ‏، لَيِّناً قَوْلُهُ، غائِباً مُنکَرُهُ، حاضِراً مَعْرُوفُهُ، مُقْبِلًا خَيْرُهُ، مُدْبِراً شَرُّهُ، ‏فِى‏ ‏الزَّلازِلِ‏ ‏وَقُورٌ، وَ فِى الْمَکارِهِ صَبُورٌ، وَ فِى الرَّخاءِ شَکُورٌ، لا يَحِيفُ عَلى مَنْ يُبْغِضُ، وَ لا يَأْثَمُ فِيمَنْ يُحِبُّ، يَعْتَرِفُ بِالْحَقِّ قَبْلَ أَنْ يُشْهَدَ عَلَيْهِ، لا يُضَيِّعُ مَا اسْتُحْفِظَ، وَ لا يَنْسى ما ذُکِّرَ، وَ ‏لا ‏يُنابِزُ ‏بِالْأَلْقابِ‏، وَ لا يُضارُّ بِالْجارِ، وَ لا يَشْمَتُ بِالْمَصائِبِ، وَ لا يَدْخُلُ فِى الْباطِلِ، وَ لا يَخْرُجُ مِنَ الْحَقِّ. إِنْ صَمَتَ لَمْ يَغُمَّهُ صَمْتُهُ، وَ إِنْ ضَحِکَ لَمْ يَعْلُ صَوْتُهُ، وَ إِنْ بُغِىَ عَلَيْهِ صَبَرَ حَتّى يَکُونَ اللَّهُ هُوَ الَّذِى يَنتَقِمُ لَهُ، نَفْسُهُ مِنْهُ فِى عَناءٍ، وَ النّاسُ مِنْهُ فِى راحَةٍ، أَتْعَبَ نَفْسَهُ لِاخِرَتِهِ، وَ أَراحَ النّاسَ مِنْ نَفْسِه، بُعْدُهُ عَمَّنْ تَباعَدَ عَنْهُ زُهْدٌ وَ نَزاهَةٌ، وَ دُنُوُّهُ مِمَّنْ دَنا مِنْهُ لِينٌ وَ رَحْمَةٌ. لَيْسَ تَباعُدُهُ بِکِبْرٍ وَ عَظَمَةٍ، وَ لا دُنُوُّهُ بِمَکْرٍ وَ ‏خَدِيعَةٍ. قالَ: ‏فَصَعِقَ‏ ‏‏هَمّامٌ‏‏ صَعْقَةً کانَتْ نَفْسُهُ فِيها. فَقالَ أَمِيرُالُمؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلامُ: أَما وَ اللَّهِ لَقَدْ کُنْتُ أَخافُها عَلَيْهِ، ثُمَّ قالَ: هکَذا تَصْنَعُ الْمَواعِظُ الْبالِغَةُ بَأَهْلِها؟ فَقالَ لَهُ قائِلٌ: فَما بالُکَ يا أَمِيرَالمُؤْمِنِينَ؟ فَقالَ عَلَيْهِ السَّلامُ: وَيْحَکَ! إِنَّ لِکُلِّ أَجَلٍ وَقْتاً لا يَعْدُوهُ، وَ سَبَبَاً لا يَتَجاوَزُهُ، فَمَهْلًا لا تَعُدْ لِمِثْلِها، فَإِنَّما نَفَثَ الشَّيْطانُ عَلى لِسانِکَ!!