خطر کوچک شدن یا حذف ناشران در پساجنگ/ کتاب از سبد خرید خانوار حذف میشود؟
- مجموعه: اخبار فرهنگی و هنری
- تاریخ انتشار : شنبه, ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ ۱۱:۳۶
مهر نوشت: در شرایطی که کشور با فشارهای اقتصادی و پیامدهای جنگ تحمیلی سوم دست و پنجه نرم میکند، صنعت نشر نیز متأثر از آسیبهای اقتصادی جنگ، آسیبهای جدی دیده است.
با این حال، برخی ناشران تلاش کردهاند چراغ فعالیت خود را روشن نگه دارند و با وجود بالا رفتن هزینههای تولید و کاهش توان خرید مردم، همچنان ارتباطشان را با خریداران و مخاطبان کتاب حفظ کنند. علیاکبر شیروانی، مدیر انتشارات سوره مهر و محمد حقی، مدیر انتشارات نشان، از تجربههایشان در عبور از شرایط بحرانی صنعت نشر، چالشهای پیشرو و ضرورت بازنگری در سیاستهای حمایتی دولت از صنعت نشر گفتند.
حفظ ارتباط با مخاطب در اولویت بود
مدیر انتشارات سوره مهر با اشاره به نخستین اقدامهای این مجموعه در مواجهه با شرایط جنگی، میگوید: با توجه به اینکه تعدادی کتابفروشی در تهران و شهرهای دیگر داریم، تلاش کردیم این فضاها را بهعنوان محلی برای حضور اهل فرهنگ باز نگه داریم و از تعطیلی آنها جلوگیری کنیم. کتابفروشی اصلی ما در میدان انقلاب در تمام دوران جنگ باز بود و هیچ گاه تعطیل نشد. از سوی دیگر، با توجه به اینکه بخشی از محتوای کتابهای ما به حوزه دفاع مقدس، خاطرات سرداران و شهدا و موضوعاتی مرتبط با فلسطین، لبنان و غزه است، تلاش کردیم متناسب با شرایط جنگی، همین محتواها را بیشتر معرفی کنیم. درباره جنگ ۱۲روزه نیز تا حدی به تولید و معرفی محتوا پرداختیم، هرچند بهطور طبیعی تحت تأثیر شرایط قرار داشتیم. مشکلاتی مانند اختلال در سیستم پست و قطعی اینترنت سبب شد مراجعه مخاطبان به سایت فروشگاهی ما کاهش پیدا کند و حتی کتابفروشیها نیز رونق سابق را نداشته باشند. تهران بهطور محسوسی خلوتتر شده بود و در شهرهای دیگر هم وضعیت مشابهی حاکم بود اما در حد توان تلاش کردیم فعالیتها را متوقف نکنیم و ارتباط خود را با مخاطبان حفظ کنیم.
کاهش ظرفیت چاپخانهها
شیروانی با اشاره به وضعیت چاپخانهها در این دوره میگوید: برخی چاپخانهها به دلیل قرار گرفتن در مناطق پرخطر یا مناطقی که مورد اصابت موشک قرار گرفته بود، با ظرفیت بسیار محدود فعالیت میکردند. در مواردی، فعالیت چاپخانهها به ۱۰ تا ۲۰ درصد روزهای عادی کاهش یافته بود. طبیعتاً ما هم از این وضعیت متأثر شدیم اما در مجموع، هیچ گاه فعالیت خود را بهطور کامل متوقف نکردیم. به اقتضای شرایط اجتماعی و محدودیتهای فنی، گاهی روند کار کند میشد یا به تعویق میافتاد اما اصل فعالیت حفظ شد و تعطیلی کامل رخ نداد.وی با تأکید بر غیرعادی بودن شرایط صنعت نشر، بیان میکند: دوام آوردن در چنین وضعیتی به این معناست که مجموعهها صرفاً تلاش کردند زنده بمانند؛ مانند فردی که دچار سانحه شده و نیازمند درمان است. نمیتوان انتظار داشت کسی که در چنین شرایطی قرار دارد، عملکردی کاملاً طبیعی داشته باشد. وضعیت جنگی، چه در زمان وقوع و چه پس از آن، بر کل اقتصاد و بهویژه صنعت نشر تأثیر میگذارد. وقتی از نشر صحبت میکنیم، در واقع درباره یک صنعت سخن میگوییم که با مؤلفههایی مانند گرانی کاغذ، کمبود و افزایش قیمت ملزوماتی چون مرکب، چسب و زینک مواجه است. این عوامل در کنار تزلزل اقتصادی، رفتار مصرفکننده را نیز تغییر میدهد.شیروانی تأکید میکند: بازتنظیم رفتار مصرفکننده با شرایط جدید زمانبر است و مجموع این عوامل، فشار مضاعفی بر اقتصاد نشر وارد میکند. بنابراین، نمیتوان ادعا کرد در وضعیت عادی قرار داریم. هدف اصلی در این شرایط، عبور سالم از بحران است تا زمانی که امکان بازگشت به وضعیت عادی فراهم شود.
ضرورت حمایت دولت از صنعت نشر
مدیر انتشارات سوره مهر با اشاره به نقش دولت در رفع مشکلات صنعت نشر، اظهار میکند: همواره مخالف دخالت دولت در حوزه اقتصادی نشر بودهام و معتقدم این صنعت باید با کمترین حمایت دولتی فعالیت کند اما اکنون شرایط بهگونهای است که دولت باید با رویکردی حمایتی وارد عمل شود؛ شرایطی مشابه دوران کرونا. در دوران کرونا، بسیاری از دولتها در سراسر جهان با ارائه وامهای بلندمدت، کمکهای مالی، تأمین هزینهها و ارائه یارانهها، از صنعت نشر خود حمایت کردند تا بتواند از آن بحران عبور کند. در ایران، چنین حمایت مؤثری اتفاق نیفتاد. بهعنوان مثال، برای ناشری با حدود ۱۰۰ کارمند، پیشنهاد وامی در حدود ۶۰ میلیون تومان مطرح شد که رقم بسیار ناچیزی بود و حتی دریافت آن نیز با پیچیدگیهای اداری همراه بود. اکنون با توجه به جنگ رمضان، زمان آن رسیده که دولت اقدامهای جدیتری انجام دهد؛ از ارائه وامهای بلندمدت گرفته تا حمایت در تأمین کاغذ و ملزومات چاپ و حتی خرید مستقیم از ناشران برای کمک به بقای آنها.
خطر کوچک شدن یا حذف ناشران
شیروانی درباره آینده صنعت نشر میگوید: این صنعت در دوران پس از بحران جنگ، نه بهتر خواهد شد و نه حتی در وضعیت فعلی باقی میماند، بلکه با آسیبهای جدی مواجه خواهد شد. ناشرانی که تدابیر لازم را اتخاذ نکنند، یا از چرخه حذف میشوند یا ناچار به کوچکسازی و تعدیل نیرو خواهند شد. تعطیلی یک نشر، به معنای از بین رفتن یک چرخه کامل است که بازسازی آن هزینهبر و زمانبر خواهد بود. نمیتوان انتظار داشت یک مجموعه پس از تعطیلی، بهسادگی و بدون هزینه مجدد به چرخه فعالیت بازگردد. کاهش تیراژ، کاهش تعداد عناوین جدید و افزایش قیمت کتاب، از پیامدهای اجتنابناپذیر این وضعیت است. حل مشکلات نشر تکبعدی نیست و نمیتوان تنها با افزایش قیمت، بحران را مدیریت کرد. رفتار مصرفکننده نیز تغییر کرده است؛ در گذشته ممکن بود فردی با ۱ تا ۲درصد از درآمد ماهانه خود چند کتاب خریداری کند اما اکنون این میزان بهشدت کاهش یافته و حتی ممکن است کتاب بهطور کامل از سبد خرید حذف شود.
مدیر انتشارات سوره مهر با اشاره به فعالیتهای این مجموعه در حوزه نشر دیجیتال تصریح میکند: در سالهای اخیر، همواره تولید کتابهای صوتی و الکترونیکی در برنامه ما بوده و از نخستین ناشرانی هستیم که بهصورت جدی وارد این حوزه شدهاند. در حال حاضر، بیشترین تعداد عناوین صوتی و دیجیتال را در میان ناشران داریم و در اغلب پلتفرمهای این حوزه فعال هستیم. همچنین بستری اختصاصی به نام «سماوا» برای تولید و عرضه کتاب صوتی ایجاد کردهایم. تاکنون ۴۵۰ تا ۶۰۰ عنوان کتاب صوتی و بیش از هزار عنوان کتاب الکترونیکی تولید کردهایم. با این حال، نشر سنتی همچنان پایه اصلی است و باید حفظ شود؛ زیرا تولید کتاب صوتی بدون انتشار نسخه چاپی، هزینه بسیار بالایی دارد و برای مخاطب نیز جذاب نخواهد بود.
فروش اقساطی کتاب برای کمک به مردم
حقی، مدیر انتشارات «نشان» نیز با اشاره به اقدامهای این مجموعه پس از جنگ ۱۲روزه، میگوید: یکی از کارهایی که پس از این دوره آغاز کردیم، تولید کتابهایی در حوزه شناخت دقیق از اسرائیل و آمریکا بهعنوان دو نماد جریان استکبار در جهان بود. در این زمینه، تولید محتوا بهصورت جدی آغاز شده و برخی آثار نیز به مرحله نهایی رسیده و آماده چاپ هستند. رویکرد ما در این آثار، ترکیبی از نگاه توصیفی و انتقادی است؛ به این معنا که صرفاً به نقد بسنده نکردیم، بلکه تلاش کردیم تصویری دقیق، شفاف و غیرجزئینگر از این موضوعات ارائه دهیم. معتقدیم در مواجهه با دشمن، نخستین اصل، شناخت دقیق است و این شناخت نباید فانتزی یا سطحی باشد. همچنین با توجه به تازهتأسیس بودن انتشارات، در حوزه فروش مجازی تلاش کردیم مدلهای جدیدی را اجرا کنیم.
به گفته او، یکی از این روشها، فروش اقساطی کتاب است که در قالب چهار تا پنج قسط و با تضمین پلتفرمهای مربوط انجام میشود. در شرایطی که قیمت کتاب افزایش یافته، این روش میتواند به مخاطب کمک کند تا مثلاً کتابی به ارزش ۲میلیون تومان را بهصورت اقساطی تهیه کند و فشار کمتری را متحمل شود.
چالشهای جدی در چاپ و توزیع کتاب
مدیر انتشارات «نشان» با اشاره به تغییر رویکرد ناشران در تیراژ کتاب میگوید: در گذشته، ناشران معمولاً تیراژهای هزار تا هزار و ۵۰۰ نسخه را انتخاب میکردند، اما اکنون با افزایش شدید قیمت کاغذ، این مدل دیگر اقتصادی نیست. اگر ناشری بخواهد ۲۰۰ عنوان کتاب را با تیراژ هزار نسخه منتشر کند، تنها هزینه کاغذ به حدود ۱۲ میلیارد تومان میرسد و با احتساب چاپ و صحافی، این رقم به حدود ۲۴ میلیارد تومان افزایش مییابد. به همین دلیل، بسیاری از ناشران به سمت کاهش تیراژ به ۲۰۰ تا ۳۰۰ نسخه حرکت کردهاند تا بتوانند با منابع محدود، تعداد عناوین بیشتری را در بازار نگه دارند. این یک سیاست اقتصادی معقول در شرایط فعلی است و به ناشر اجازه میدهد حضور خود را در بازار حفظ کند.
وی با اشاره به وضعیت تأمین کاغذ برای چاپ کتاب میافزاید: در این دوره، به دلیل وارداتی بودن کاغذ، کیفیت آن تغییر چندانی نداشته است، اما قیمتها بهشدت افزایش یافتهاند. بنابراین، مشکل اصلی در این حوزه، افزایش قیمت است، نه کاهش کیفیت. ناشرانی که توانستهاند فعالیت خود را در پلتفرمهای فروش آنلاین تقویت کنند، ابزارهای تبلیغی و ترویجی خود را حفظ کردهاند. این ناشران، بهجای تکیه صرف بر شبکههایی مانند اینستاگرام و تلگرام، در بسترهای داخلی سرمایهگذاری کرده و تولید محتوا داشتهاند. همین موضوع موجب شده این دسته از ناشران، در حوزه فروش نیز موفقتر عمل کنند.حقی با اشاره به چالشهای فروش اینترنتی کتاب ادامه میدهد: یکی از مشکلات جدی، افزایش شدید هزینه پست است. در مواردی، برای یک مرسوله سبک کتاب، هزینه پست به حدود ۱۰۰ هزار تومان میرسد، در حالی که قیمت خود کتاب ممکن است حدود ۴۰۰ هزار تومان باشد. این مسئله فشار زیادی بر مخاطب وارد میکند و میتواند مانع خرید برخط شود. او یادآور میشود: تولید کتاب صوتی در برنامه ما قرار دارد، اما هنوز بهصورت جدی وارد این حوزه نشدهایم. این حوزه در پنج تا شش سال اخیر رشد قابل توجهی داشته، اما هنوز منطق اقتصادی آن بهطور کامل شکل نگرفته است. تولید کتاب صوتی باکیفیت، هزینهبر است و در عین حال، مصرف نسخههای رایگان در ایران بالاست، در حالی که تقاضا برای نسخههای پولی کمتر است. به همین دلیل، ناشران در این حوزه با احتیاط حرکت میکنند.
ورود ناشران جدید؛ نشانهای از پویایی بازار
حقی با طرح یک پرسش مهم عنوان میکند: با وجود تمام این مشکلات، چرا همچنان شاهد ورود ناشران جدید به این حوزه هستیم؟ در ۱۰ تا ۱۲ سال اخیر، تعداد قابل توجهی ناشر جدید وارد بازار شدهاند و حتی موفق هم بودهاند. این موضوع نشان میدهد اقتصاد نشر با وجود دشواریها، همچنان ظرفیت جذب بازیگران جدید را دارد. بزرگترین نگرانی من، تعدیل نیرو در صنعت نشر است. فشار اقتصادی ممکن است ناشران را به سمت کاهش هزینهها سوق دهد و نخستین جایی که تحت تأثیر قرار میگیرد، نیروی انسانی است. این مسئله نیازمند توجه جدی است و باید برای آن راهکارهایی اندیشیده شود ولی در حال حاضر، هیچ حمایت مؤثری از سوی نهادهای مسئول وجود ندارد. او اضافه میکند: حتی در حوزههایی مانند بیمه، میتوان با کاهش سهم پرداختی ناشران، بخشی از فشارها را کاهش داد. در حوزه مالیات نیز، با وجود اعلام معافیت، ناشران همچنان با مشکلاتی مواجه هستند و این موضوع به یکی از دغدغههای اصلی آنها تبدیل شده است. اگر دولت امکان حمایت مستقیم ندارد، دستکم میتواند از فشارهای موجود بکاهد و شرایط را برای فعالیت ناشران تسهیل کند.
