معمای کشت خشخاش در ایران؛ علت افزایش مزارع غیرقانونی خشخاش در کشور چیست؟
- مجموعه: اخبار اجتماعی
- تاریخ انتشار : شنبه, ۲۳ خرداد ۱۴۰۵ ۲۰:۳۰
جهان صنعت نوشت: سالهاست نام خشخاش در ایران بیش از آنکه یادآور یک محصول کشاورزی باشد، با قاچاق، اعتیاد و مبارزه با موادمخدر گره خورده است. با این حال این گیاه امروز بار دیگر در کانون یک مناقشه مهم قرار گرفته؛ مناقشهای که از یک سو به نیازهای دارویی کشور و روند بیماری معتادان تحت درمان گره خورده و از سوی دیگر به نگرانیهای امنیتی و اجتماعی مربوط میشود. در شرایطی که برخی کشورها با نظامهای سختگیرانه نظارتی از کشت کنترلشده خشخاش برای تولید دارو بهره میبرند، در ایران نیز بحث امکان استفاده از این ظرفیت در محافل کارشناسی و سیاستگذاری مطرح شده است اما همزمان با این بحثها، واقعیت دیگری نیز در گوشه و کنار کشور در حال شکلگیری بوده و آن افزایش موارد کشف مزارع غیرقانونی خشخاش و گرایش برخی کشاورزان به این محصول است.
فشارهای اقتصادی، کاهش سودآوری محصولات سنتی، بحران آب و دشواریهای معیشتی موجب شده که در برخی مناطق خشخاش به گزینهای وسوسهکننده برای بخشی از فعالان حوزه کشاورزی تبدیل شود. همین مساله پرونده خشخاش را از یک موضوع صرفا انتظامی و قضایی فراتر برده و آن را به مسالهای چندوجهی در حوزه سلامت، اقتصاد، کشاورزی و سیاستگذاری عمومی تبدیل کرده است. اکنون در حالی که قوانین کشور همچنان هرگونه کشت این گیاه را ممنوع میدانند و دستگاههای مسوول بر برخورد با متخلفان تاکید دارند، پرسشهای مهمی درباره کارآمدی راهبردهای موجود و مسیر آینده این پرونده مطرح است. آیا میتوان میان نیازهای دارویی، منافع اقتصادی و الزامات مقابله با موادمخدر توازن برقرار کرد یا آنکه ممنوعیت کامل همچنان تنها گزینه پیشروی سیاستگذاران خواهد بود؟ پاسخ به این پرسش میتواند آینده یکی از بحثبرانگیزترین موضوعات حوزه کشاورزی و سلامت در ایران را رقم بزند.
قانون چه میگوید؟
قانون درباره کشت خشخاش هیچ ابهامی باقی نگذاشته است؛ کاشت این گیاه ممنوع و جرم محسوب میشود. با این حال افزایش کشفیات مزارع غیرمجاز در استانهای مختلف و همزمان مطرح شدن ایده «کشت مدیریتشده برای مصارف دارویی» پرونده خشخاش را به یکی از پیچیدهترین موضوعات حوزه سلامت، کشاورزی و مبارزه با موادمخدر تبدیل کرده است. امروز در حالی که دستگاههای قضایی و انتظامی از برخورد قاطع با کشتکنندگان غیرمجاز سخن میگویند، برخی کارشناسان و مسوولان نیز معتقدند کشور برای تامین مواد اولیه داروهای حیاتی ناگزیر است درباره الگوهای جدید تولید این گیاه تصمیمگیری کند.
چند روز پیش بود که قوه قضاییه با ارسال پیامکی سراسری به شهروندان، بار دیگر یادآوری کرد؛ کشت هرگونه گیاهان مخدر از جمله خشخاش ممنوع و جرم است. این موضوع در ماههای بعد نیز بارها از سوی مسوولان ستاد مبارزه با موادمخدر تکرار شد. دبیرکل ستاد مبارزه با موادمخدر در اردیبهشت۱۴۰۵ صراحتا اعلام کرد که هیچ تغییری در قانون رخ نداده و ادعاهای مربوط به آزادسازی کشت خشخاش صحت ندارد.
براساس بند یک ماده یک قانون اصلاح قانون مبارزه با موادمخدر، «کشت خشخاش و کوکا» مطلقا جرم محسوب میشود و هرگونه کاشت این گیاه حتی در کوچکترین مقیاس و در باغچه شخصی ممنوع است. قوه قضاییه نیز تاکید کرده است که مرتکبان این جرم بسته به میزان تخلف و سابقه ارتکاب، با مجازاتهای سنگین روبهرو خواهند شد.
از جریمه نقدی تا اعدام؛ مجازات کشت خشخاش چیست؟
براساس ماده۲ قانون مبارزه با موادمخدر و آخرین اصلاحات اعمالشده، مجازات کشت خشخاش بهصورت پلکانی تعیین شده است. در مرتبه نخست، مرتکب به جزای نقدی از ۳۳۰ تا ۸۲۵میلیونریال محکوم میشود. در مرتبه دوم علاوه بر جریمه مالی، ۳۰ تا ۷۰ ضربه شلاق نیز به مجازات اضافه خواهد شد.
در مرتبه سوم علاوهبر جزای نقدی و شلاق، مجازات حبس از دو تا پنج سال در نظر گرفته شده و در صورت تکرار جرم برای بار چهارم، قانون مجازات اعدام را پیشبینی کرده است. قانونگذار همچنین برای مالکان زمین و آمران کشت نیز مسوولیت کیفری در نظر گرفته است. براساس تبصره ماده۲، اگر ثابت شود کشت به دستور مالک، مستاجر یا قائممقام قانونی انجام شده، شخص دستوردهنده مشمول مجازاتهای مقرر خواهد شد. مباشر یا فردی که عملا اقدام به کشت کرده نیز با جریمه نقدی و شلاق روبهرو میشود. مدیرکل حقوقی ستاد مبارزه با موادمخدر نیز تاکید کرده است که در اراضی ملی و منابع طبیعی، اشد مجازاتها اعمال میشود و حتی در برخی موارد ارزش زمین نیز در تعیین مجازات لحاظ خواهد شد.
تنها استثنای قانونی؛ شقایقی که تریاک تولید نمیکند
در میان همه محدودیتها قانون یک استثنای محدود را نیز پیشبینی کرده است؛ گیاهی موسوم به «شقایق الیفرا» که امکان تیغزنی و استحصال مستقیم شیره تریاک از آن وجود ندارد و برداشت آن صرفا از طریق فرآوری صنعتی انجام میشود. به گفته مسوولان، کشت این گیاه فقط در چارچوب مجوزهای خاص و تحت نظارت کامل دستگاههای ذیربط امکانپذیر است و عموم مردم یا بخش خصوصی اجازه کشت آزادانه آن را ندارند.
همین ظرفیت قانونی باعث شده در سالهای اخیر برخی مسوولان حوزه سلامت و مبارزه با موادمخدر، توسعه کشت الیفرا را به عنوان راهکاری برای تامین بخشی از نیازهای دارویی کشور مطرح کنند. اما آن سوی این پرونده موضوعی قرار دارد که کمتر درباره آن صحبت شده و آن نیاز صنعت دارویی کشور به مشتقات تریاک و آلکالوئیدهای استخراجشده از خشخاش است. مورفین، تبائین، پاپاورین و نوسکاپین از جمله موادی هستند که در تولید بسیاری از داروهای تخصصی، ضد درد و بیمارستانی کاربرد دارند. سالها بخشی از نیاز کشور از طریق فرآوری مواد کشفشده توسط دستگاههای مقابله با قاچاق تامین میشد اما تحولات افغانستان و کاهش سطح زیر کشت خشخاش در این کشور معادلات گذشته را تغییر داده است.
سخنگوی دولت نیز اخیرا اعلام کرده که کاهش کشت خشخاش در افغانستان میتواند بر تامین مواد اولیه برخی داروهای مورد نیاز کشور تاثیرگذار باشد. همین مساله باعث شده بحث «کشت کنترلشده و مدیریتشده خشخاش برای مصارف دارویی» بار دیگر به یکی از موضوعات مهم سیاستگذاری تبدیل شود. در ماههای اخیر برخی مسوولان ستاد مبارزه با موادمخدر از بررسی پیشنهاد واردات یا کشت کنترلشده خشخاش برای مصارف دارویی خبر دادهاند. مدیرکل حقوقی ستاد مبارزه با موادمخدر در تشریح این موضوع اعلام کرده است که کشور برای تولید داروهایی همچون مورفین، تبائین، نوسکاپین و پاپاورین به مواد اولیهای نیاز دارد که منشا آنها گیاه خشخاش است. همزمان مرکز پژوهشهای مجلس نیز موضوع «کشت مدیریتشده خشخاش» را در دستور بررسی قرار داده است. با این حال تصمیمگیران میگویند که این مباحث صرفا در مرحله کارشناسی و بررسی قرار دارد و تاکنون هیچ قانون یا مجوزی برای آزادسازی کشت خشخاش صادر نشده است. به بیان دیگر تا زمان تصویب هرگونه قانون جدید، تمامی مقررات فعلی به قوت خود باقی است.
واقعیت میدانی؛ مزارعی که هرروز کشف میشوند
به گزارش مهر، در حالی که مباحث کارشناسی درباره آینده کشت دارویی ادامه دارد، آمارهای میدانی از رشد نگرانکننده کشت غیرقانونی خشخاش در برخی مناطق کشور حکایت میکند. اظهارات مسوولان نشان میدهد طی سالهای اخیر مزارع متعددی در استانهای غربی، جنوبی و شرقی کشور شناسایی و امحا شدهاند؛ از خوزستان و کرمانشاه گرفته تا فارس و خراسان جنوبی. عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس با ابراز نگرانی از این روند گفته است: در بسیاری از استانهای کشور مردم به صورت غیرقانونی اقدام به کشت خشخاش کردهاند و گزارشها نشان میدهد سطح این کشتها در برخی مناطق قابل توجه است حتی در استانی که پیشتر برنج کشت میشد، امروز برخی کشاورزان به سمت کشت خشخاش رفتهاند.
در یکی از قابل توجهترین آمارهای منتشر شده، مسوولان مبارزه با موادمخدر استان کرمانشاه از امحای حدود ۱۴۰۰هکتار زمین زیر کشت خشخاش در یک دوره زراعی خبر دادهاند؛ رقمی که ابعاد این پدیده را بیش از پیش آشکار میکند. تنها در ماههای اخیر نیز چندین مزرعه بزرگ در شهرستانهای حمیدیه، اندیمشک، شوش، خوسف، کازرون و همچنین مناطق حفاظتشده کرمانشاه شناسایی و معدوم شدهاند.
چرا کشاورزان به سمت خشخاش میروند؟
پشت پرده افزایش کشت غیرقانونی، مجموعهای از عوامل اقتصادی و اجتماعی قرار دارد. سودآوری بالا، مشکلات معیشتی برخی کشاورزان، کمآبی، افزایش هزینههای تولید و کاهش صرفه اقتصادی برخی محصولات سنتی، از جمله عواملی است که زمینه گرایش به کشتهای غیرمجاز را فراهم میکند. همین مساله باعث شده برخی نمایندگان مجلس و صاحبنظران تاکید کنند که برخوردهای انتظامی و قضایی هرچند ضروری است اما به تنهایی نمیتواند ریشههای این پدیده را از بین ببرد. پرونده خشخاش در ایران اکنون در نقطهای حساس قرار گرفته است. از یک سو قانون با صراحت کامل هرگونه کشت این گیاه را ممنوع میداند و دستگاههای مسوول بر برخورد قاطع با متخلفان تاکید دارند. از سوی دیگر نیازهای دارویی کشور و کاهش منابع تامین مواد اولیه، بحث کشت مدیریتشده را به یکی از موضوعات مهم سیاستگذاری تبدیل کرده است. در همین حال افزایش مزارع غیرقانونی نیز نشان میدهد که صرف ممنوعیت قانونی نتوانسته مانع کامل گسترش این پدیده شود.
اکنون پرسش اصلی پیشروی تصمیمگیران این است که آیا کشور باید به سمت الگویی کنترلشده برای تامین نیازهای دارویی حرکت کند یا همچنان راهبرد ممنوعیت مطلق و برخورد قضایی را ادامه دهد؟ پاسخ به این پرسش میتواند مسیر آینده یکی از حساسترین پروندههای حوزه سلامت، کشاورزی و مبارزه با موادمخدر در ایران را مشخص کند. در نهایت، پرونده خشخاش در ایران میان دو رویکرد متضاد قرار گرفته است؛ تداوم ممنوعیت مطلق یا حرکت به سوی کشت کنترلشده، تصمیمی که پیامدهای آن فراتر از کشاورزی خواهد بود.
