تاریخچه استفاده از درخت کریسمس

مجموعه: تاریخ و تمدن

تاریخچه درخت کریسمس

تاریخچه درخت کریسمس: نمادی جاودان از جشن و سنت

اما تاریخچه این سنت به هزاران سال پیش بازمی‌گردد و ریشه در آداب باستانی، مذهبی و فرهنگی دارد. در این مقاله، به بررسی جامع منشأ، تکامل و گسترش درخت کریسمس می‌پردازیم و جنبه‌های مدرن، جنجالی و زیست‌محیطی آن را نیز مرور می‌کنیم.

درخت کریسمس

منشأ پیش از مسیحیت: از همیشه‌سبزها تا پرستش درختان

ریشه درخت کریسمس را می‌توان در آداب باستانی جستجو کرد که در آن درختان همیشه‌سبز نمادی از زندگی ابدی و پیروزی بر زمستان بودند. در مصر و روم باستان، مردم در جشن‌های زمستانی از شاخه‌های همیشه‌سبز برای تزئین خانه‌های خود استفاده می‌کردند تا ارواح بد را دور کنند و نمادی از بازگشت بهار باشند. وایکینگ‌ها و ساکسون‌ها نیز درختان همیشه‌سبز را در جشن‌های زمستانی خود می‌پرستیدند و آن‌ها را برای پرندگان در کریسمس تزئین می‌کردند.

یکی از داستان‌های کلیدی در این زمینه، ماجرای سنت بونیفاس (Winfrid) است که در سال ۷۲۳ میلادی در آلمان، درختی مقدس به نام "درخت دونار" (درخت تور، خدای رعد اسکاندیناوی) را برید و به جای آن، یک درخت صنوبر جوان را نشان داد که شکل مثلثی آن نماد تثلیث مقدس (پدر، پسر و روح‌القدس) است و به سوی آسمان اشاره دارد. این رویداد، پلی بین آداب بت‌پرستانه و مسیحیت ایجاد کرد.

در نمایشنامه‌های قرون‌وسطی اروپا، "درخت بهشت" (Paradise Tree) در روز ۲۴ دسامبر (روز آدم و حوا) استفاده می‌شد. این درخت با سیب‌های قرمز (نماد میوه ممنوعه) و ویفرهای سفید (نماد نان مقدس) تزئین می‌گردید و نمادی از گناه اولیه و نجات توسط مسیح بود. بعدها، این سیب‌ها با گوی‌های قرمز براق جایگزین شدند.

درخت کریسمس طبیعی

پذیرش در مسیحیت: از آلمان تا بالتیک

سنت مدرن درخت کریسمس در اوایل دوران مدرن در اروپای مرکزی و ایالات بالتیک شکل گرفت، جایی که مسیحیان پروتستان درختان تزئین‌شده را به خانه‌های خود آوردند. قدیمی‌ترین رکورد ثبت‌شده به سال ۱۵۳۹ در کلیسای جامع استراسبورگ بازمی‌گردد، جایی که درخت صنوبری توسط مارتین بوسر (یک اصلاح‌طلب پروتستان) برپا شد.

در قرن ۱۵ و ۱۶، در شمال آلمان و لیوونی (اکنون استونی و لتونی)، انجمن‌های صنفی درختان تزئین‌شده با شیرینی‌ها را برای کودکان برپا می‌کردند. مثلاً در سال ۱۴۴۱ در تالین (ریوال) و ۱۵۱۰ در ریگا، درخت صنوبری در میدان بازار برپا می‌شد، دور آن می‌رقصیدند و سپس آن را می‌سوزاندند. در سال ۱۵۷۰ در برمن، درخت با سیب، آجیل و گل‌های کاغذی تزئین می‌شد.

مسیحیان موراویایی (Moravian) اولین کسانی بودند که شمع‌ها را به درخت اضافه کردند، که بعدها با چراغ‌های الکتریکی جایگزین شد. این سنت در ابتدا در کلیساهای لوتران رواج داشت و کلیسای کاتولیک اولین درخت کریسمس خود را در واتیکان در سال ۱۹۸۲ برپا کرد.

گسترش به کشورهای مختلف: از اشراف تا عموم مردم سنت درخت کریسمس در قرن ۱۸ و ۱۹ به سراسر اروپا و جهان گسترش یافت.

آلمان و بالتیک: آلمان به عنوان مهد این سنت شناخته می‌شود، جایی که خانواده‌ها در روز ۲۴ دسامبر درخت "بهشت" را برپا می‌کردند.

لهستان: پیش از درخت ایستاده، شاخه‌ای از صنوبر یا کاج (podłaźniczka) از سقف آویزان می‌شد و با سیب، آجیل و ستاره‌های کاهی تزئین می‌گردید. این سنت تا اوایل قرن ۲۰ ادامه داشت و در قرن ۱۹ با درخت ایستاده جایگزین شد.

بریتانیا: ملکه شارلوت در سال ۱۸۰۰ اولین درخت را در یک مهمانی معرفی کرد، اما این سنت با ازدواج ملکه ویکتوریا با شاهزاده آلبرت در سال ۱۸۴۱ محبوب شد. تصویر درخت آن‌ها در روزنامه اخبار مصور لندن (Illustrated London News) در سال ۱۸۴۸، این سنت را به طبقه متوسط رساند.

ایالات متحده: مهاجران آلمانی این سنت را در قرن ۱۹ آوردند. اولین بازار درخت کریسمس در نیویورک در سال ۱۸۵۱ توسط مارک کار تأسیس شد. اولین درخت در کاخ سفید در سال ۱۸۸۹ توسط بنجامین هریسون برپا شد و اولین درخت الکتریکی در سال ۱۸۸۲ توسط ادوارد جانسون ساخته شد.

سایر کشورها: در فرانسه، اولین درخت در سال ۱۸۴۰ توسط دوشس اورلئان برپا شد. در دانمارک، در سال ۱۸۰۸ معرفی شد. در اتحاد جماهیر شوروی، پس از ممنوعیت در سال ۱۹۱۷، در سال ۱۹۳۵ به عنوان "درخت سال نو" سکولار بازگشت. در گرجستان، "چیچیلاکی" از شاخه‌های فندق ساخته می‌شود و نماد ریش سنت باسیل است.

نماد درخت کریسمس

سنت‌های مدرن: تزئینات و نمادها

امروزه، درخت کریسمس معمولاً در یکشنبه آدونت (چهار هفته پیش از کریسمس) یا شب کریسمس برپا می‌شود و تا شب دوازدهم (۵ ژانویه) یا شمع‌ماس (۲ فوریه) باقی می‌ماند. تزئینات شامل گوی‌های شیشه‌ای (از سال ۱۸۴۷ در لوشا، آلمان)، نوارهای رنگی، آب‌نبات‌ها، زنجیرها و ستاره یا فرشته در رأس (نماد ستاره بیت‌لحم یا فرشته گابریل) است. چراغ‌ها نماد مسیح به عنوان نور جهان هستند.

درختان عمومی مانند درخت راکفلر سنتر در نیویورک (از اواسط قرن ۲۰) و درخت ملی در کاخ سفید (از ۱۹۲۳) بخشی از جشن‌های عمومی هستند. در کلیساها، درخت "کریسمون" با نمادهای مسیحی تزئین می‌شود.

جنجال‌ها و جنبه‌های زیست‌محیطی

در ایالات متحده، برخی شهرها درخت را "درخت تعطیلات" می‌نامند تا فراگیرتر باشد، که این امر توسط گروه‌های مسیحی مورد انتقاد قرار گرفته است. از نظر زیست‌محیطی، درختان طبیعی (۳۳-۳۶ میلیون در سال در آمریکا) اگر بازیافت شوند، کربن‌خنثی هستند و می‌توانند به عنوان مالچ یا زیستگاه حیوانات استفاده شوند. اما کشت آن‌ها ممکن است از سموم استفاده کند. درختان مصنوعی (۵۸% در آمریکا) از PVC ساخته می‌شوند و ردپای کربنی بالاتری دارند، هرچند قابل استفاده مجدد هستند. مطالعات نشان می‌دهد درخت طبیعی در طول عمر خود تأثیر کمتری دارد.

نتیجه‌گیری

درخت کریسمس از یک نماد بت‌پرستانه به یک عنصر جهانی کریسمس تبدیل شده است که شادی، خانواده و ایمان را جشن می‌گیرد. با وجود تغییرات فرهنگی و زیست‌محیطی، این سنت همچنان میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان متحد می‌کند و یادآوری از زندگی ابدی و امید است. با انتخاب درختان پایدار، می‌توان این میراث را برای نسل‌های آینده حفظ کرد.

گردآوری: بخش فرهنگ و هنر بیتوته